https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=DoopsgezindenDoopsgezinden - Bewerkingsoverzicht2026-04-20T06:53:30ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Doopsgezinden&diff=153817&oldid=prevColani: Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"2024-11-23T18:34:19Z<p>Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"</p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>{{Zie artikel|Dit artikel gaat over de doopsgezinden in Nederland. Voor een wereldwijd overzicht, zie [[Mennonieten]].}}<br />
{{Infobox kerkgenootschap<br />
| stroming=Doopsgezinden<br />
| richting=[[Protestantisme]]<br />
| oorsprong=[[Radicale Reformatie]], [[Anabaptisme|anabaptisten (wederdopers)]], na 1536<br />
| afsplits=<br />
| locatie=Nederland, Zwitserland, Duitsland<br />
| leden in Nederland = 8632 <small>(eind 2006)</small><br />8362 <small>(eind 2007)</small><br />7996 <small>(eind 2008)</small><ref name="kerkbalans 2010"/><br />7649 <small>(eind 2009)</small><ref name="kerkbalans 2011"/><br />
| karakter=Piëtistisch, pacifistisch <br />
}}<br />
{{Zijbalk protestantisme Nederland}}<br />
De '''doopsgezinden''', ook wel '''mennonieten''', '''mennisten''', '''menisten''', '''dopers''' of '''dopersen''' genoemd, vormen de [[Nederland]]se tak van een van oorsprong [[radicale reformatie|radicaal-reformatorische]] stroming van [[protestantisme|protestantse]] christenen, die zich begin 16e eeuw in [[Friesland]] afsplitste van de [[Maarten Luther|Lutherse]] reformatie (''sacramentariërs''), en gelijktijdig in [[Zwitserland]] van de [[Huldrych Zwingli|zwingliaanse]] reformatie (''Täufer''), en die internationaal meestal als de stroming der [[mennonieten]] aangeduid wordt. Er waren in Nederland anno 2007 118 doopsgezinde [[gemeente (kerk)|gemeente]]n (logistiek verenigd in de ''Algemene Doopsgezinde Sociëteit''), met 8362 (per 31 december 2007) leden (270 minder dan per eind 2006). Per eind 2008 was het aantal leden met bijna 400 afgenomen naar 7996.<ref name="kerkbalans 2010">[http://www.katholieknederland.nl/documents/kn_700955_def%20notitie%20kerkgenootschappen%202010.pdf Kerncijfers van de kerkgenootschappen die deelnemen aan de actie 'Kerkbalans 2010’]</ref> Eind 2009 telden zij nog 7649 leden.<ref name="kerkbalans 2011">[https://web.archive.org/web/20120328032127/http://www.kerkbalans.nl/nieuws/104/nieuwe-kerncijfers-van-vijf-kerken Nieuwe kerncijfers van 5 kerken] Website Kerkbalans, 13 januari 2011.</ref> Ze zijn vooral te vinden in Friesland, de [[IJssel]]steden en (Noord-)[[Holland]].<br />
<br />
== Geschiedenis ==<br />
[[Bestand:Gereformeerd.svg|thumb|Ontstaan van de verschillende stromingen in Nederland]]<br />
[[Bestand:Ontstaansgeschiedenis van kerken in Nederland.jpg|thumb|Ontstaansgeschiedenis van kerken in Nederland]]<br />
{{Zie ook|Zie ook [[Protestantisme in Nederland]]}}<br />
<br />
===Ontstaan===<br />
[[Bestand:MennoSimons.gif|thumb|links|[[Menno Simons]]]]<br />
Mennonieten zijn de volgelingen en geestverwanten van [[Menno Simons]] (1496-1561) die naast de bekende [[reformator|kerkhervormers]] als [[Maarten Luther|Luther]], [[Johannes Calvijn|Calvijn]] en [[Huldrych Zwingli|Zwingli]] in zeker opzicht de enige Nederlandse kerkhervormer is. Menno Simons werd, na de teloorgang van de commune van de militant [[chiliasme|chiliastische]] wederdopers in [[Münster (stad)|Münster]] ([[1534]]-[[1536]], met als leider [[Jan van Leiden]]), de spilfiguur en grote inspirator van de beweging van [[anabaptisme|anabaptisten]] of wederdopers. Met name vanwege de 'uitwas' van het 'Koninkrijk Münster', werd de beweging van (weder)dopers in het algemeen, ook nadat die in vreedzame richting gereorganiseerd werd door Menno Simons, in die tijd scherp vervolgd en onderdrukt, ook door de [[Lutheranisme|Lutherse Kerk]]. Menno Simons, geboren in [[Witmarsum (Nederland)|Witmarsum]] in [[Friesland]], was na 1536 vooral actief in Friesland en Groningen, tot in wat nu [[Nedersaksen]] en [[Sleeswijk-Holstein]] in [[Duitsland]] is.<br />
[[Bestand:Meit (attr) Jan van Leiden.jpg|thumb|left|[[Jan van Leiden]] Koning der wederdopers ca 1535]]<br />
De benaming (weder)dopers heeft te maken met hun specifieke kijk op de [[doop (sacrament)|doop]]. In plaats van kinderen te laten dopen, zoals dat tot nu nog bij de meeste andere kerken gebruikelijk is, kennen zij slechts de (volwassenen)doop op vrijwillige basis. Bij de doopsgezinden schrijft diegene die zich wil laten dopen, en die daarmee ook als volwaardig lid toetreedt tot de betreffende plaatselijke gemeente, haar of zijn eigen [[belijdenis]]. Deze belijdenis is niet gebaseerd op formulieren of leerregels, zoals dat gebruikelijk is in bijvoorbeeld de [[Protestantse Kerk in Nederland]] en bij alle soorten [[gereformeerd]]en.<br />
<br />
Een ander belangrijke karakteristiek is dat zij [[dienstplicht|militaire dienst]] en het dragen van wapens en vroeger ook overheidsdienstneming afwijzen. Dit heeft hen ten tijde van de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] menigmaal in conflict gebracht met [[stad|stedelijke]] en ook [[stadhouder]]lijke overheden. Zij weigerden dienst te nemen in en diensten te verlenen aan de stedelijke [[schutterij (historisch)|schutterij]]en.<br />
Als tegendienst bemanden en/of betaalden zij in veel plaatsen in West- en Noord-Nederland de [[brandweer|brandwacht/weer]].<br />
<br />
===Tijdens de Republiek===<br />
[[Bestand:Doopsgezinde kerk Sneek.jpg|thumb|De [[Doopsgezinde kerk (Sneek)|Doopsgezinde kerk]] te [[Sneek (stad)|Sneek]] staat achter de rooilijn]]<br />
Tijdens de Republiek ontstonden vier hoofdrichtingen: Waterlanders, Friezen, Hoogduitsers en Vlamingen.<ref>{{aut|Knippenberg, H.}} (1992): ''De religieuze kaart van Nederland'' — Omvang en geografische spreiding van de godsdienstige gezindten vanaf de Reformatie tot heden, 302 p., (Assen:Van Gorcum). {{ISBN|9023226755}}</ref> De Friezen en Vlamingen splitsten ook weer in Jonge en Oude Friezen en Jonge en Oude Vlamingen. De doopsgezinden werden, net als bijvoorbeeld de Joden en de katholieken 'gedoogd'. Ze waren er wel maar ze mochten hun geloof niet zichtbaar uitoefenen. Deze [[schuilkerk]]en zijn daarom een eind van de [[rooilijn]] van een straat of weg af gebouwd. Soms zelfs zijn ze helemaal niet zichtbaar omdat ze achter de huizen midden in een bouwblok staan (bijvoorbeeld de [[Doopsgezinde kerk (Grouw)|kerk in Grouw]], [[Grote Vermaning (Haarlem)|Haarlem]] en [[Penninckhuis|Deventer]]). Dat veel mennisten in deze tijd sterk gericht waren op een zuiver leven, blijkt uit de benaming die zij hun kerkgebouwen gaven: de [[vermaning (kerk)|vermaning]].<br />
<br />
Doopsgezinden werden door de overheden, misschien ook als reactie op de afwerende menniste opstelling, uitgesloten van veel overheidsfuncties. Ook mochten zij geen lid zijn van de [[gilde (beroepsgroep)|gilden]]. Velen werkten daarom in de (geld)handel. In de [[Gouden Eeuw (Nederland)|gouden eeuw]] kwam waarschijnlijk daardoor een grote groep mennisten tot grote welvaart. De [[Vechtstreek]] boven [[Utrecht (stad)|Utrecht]] met zijn vele weelderige buitens werd ook wel de "Mennistenhemel" genoemd.<br />
<br />
Vanaf de [[18<sup>e</sup> eeuw]] schoven veel mennisten wat betreft de [[orthodoxie]] steeds meer op naar de [[vrijzinnigheid|vrijzinnige hoek]]. Misschien bracht de maatschappelijk positie die zij in de Republiek hadden met zich mee dat zij meer open stonden voor op verandering gerichte verlichte ideeën.<br />
<br />
Bij de [[Bataafse Revolutie]] in [[1795]] hadden verhoudingsgewijs veel doopsgezinden als [[patriotten|patriot]] een actieve rol. Door de invoering van het gelijkberechtigd [[burgerschap]] werden zij, evenals de [[rooms-katholieken]] en de [[joden]] na de revolutie [[emancipatie|geëmancipeerd]]. In 1806 werden de gilden opgeheven en konden zij dus ook alle beroepen vrij uitoefenen. Wel werd hun het [[gewoonterecht]] tot militaire dienstweigering ontzegd.<br />
<br />
===Doopsgezinde gemeente===<br />
Tot zeker 1800 werden de volgers ''mennonieten, mennisten'' of ''dopers'' genoemd. Ergens in de tijd van de grote maatschappelijke veranderingen tijdens de Bataafse Revolutie besloten veel mennisten om zich niet langer meer 'mennist' of 'mennoniet' te noemen maar 'doopsgezinden' of 'dopers'. Daarmee gaven zij misschien aan dat zij zich minder (of niet meer) verbonden of gebonden voelden tot de door Menno Simons gegeven leefregels. In 1801 gingen de diverse richtingen samen als Verenigde Doopsgezinde Gemeenten.<br />
<br />
Vanaf het midden van de 19e eeuw stapten veel rechtzinnige doopsgezinden over naar de toen nieuwe [[Gereformeerde Kerken in Nederland|Gereformeerde Kerk]] en de [[Vrije Evangelische Gemeenten]], waardoor de kerk een nog vrijzinniger karakter kreeg. Tijdens de verzuiling in de eerste helft van de 20e eeuw behoorden ze tot de zuil waar ook de [[VPRO]] uit voort kwam. Dit in tegenstelling tot veel buitenlandse geloofsgenoten, bijvoorbeeld Mennonieten in (ook Zuid-)Amerika (waaronder de zeer conservatieve [[Amish]]), die door de eeuwen heen ''in den vreemde'' aan hun gewoonten en opvattingen<ref name="Soldaten">Noord-Amerikaanse Doopsgezinden hebben veelal tijdens [[Eerste Wereldoorlog|WO I]] en [[Tweede Wereldoorlog|WO II]] in [[Europa (continent)|Europa]], en tijdens de [[Vietnam]]oorlog, als [[ziekenhuis|hospitaal]]soldaten gediend.</ref> vasthielden, mede een gevolg van regelmatige onderdrukking en verdrijving.<br />
<br />
Verhoudingsgewijs worden veel van deze gemeenten voorgegaan door vrouwelijke [[predikant]]en. De doopsgezinde Kerk was de eerste kerk in Nederland die eind 19e eeuw haar predikantenopleiding openstelde voor vrouwen. De eerste vrouw die in Nederland predikante werd, was de doopsgezinde [[Anne Zernike]]. Zij werd in 1911 predikante in de Friese plaats [[Bovenknijpe]].<br />
<br />
Voorgangers van de [[Remonstranten|remonstrantse Kerk]] en van doopsgezinde gemeenten zegenden als eersten [[homohuwelijk]]en in: op informele wijze al bij partnerschapsregistratie en formeel na de officiële invoering ervan in 2001.<br><br />
Naast in de [[VPRO|V.P.R.O.]] participeerden de doopsgezinden ook altijd in de [[IKON|Interkerkelijke Omroep Nederland]] (vroeger [[IKOR]]), die in de jaren negentig een doopsgezinde programmadirecteur kreeg: de Groningse jurist Geerten van Empel (1951-1998). Onder hem speelde de controverse rond het uitzenden van ''[[The Last Temptation of Christ]]''.<ref>[https://www.trouw.nl/nieuws/ikon-achterban-niet-verontrust-protesten-tegen-last-temptation-vooral-uit-rechts-kerkelijke-hoek~bf30cfd1/ Protesten tegen 'Last temptation' vooral uit rechts-kerkelijke hoek], ''[[Trouw (krant)|Trouw]]'', 15 september 1993</ref> Zonder zich aan belijdenissen te binden namen de doopsgezinden tevens vanaf de oprichting deel aan de oecumenische [[Raad van Kerken]]. Van 2003 tot 2007 had de Raad een doopsgezinde vicevoorzitter: de Groningse jurist en predikant [[Fokke R. Fennema]].<br />
<br />
==Bekende Nederlandse doopsgezinden==<br />
<!-- RANGSCHIKKING NAAR GEBOORTEJAAR --><br />
[[Bestand:Standbeeld Lely Afsluitdijk.jpg|thumb|Standbeeld Ir [[Cornelis Lely]] op de Afsluitdijk]]<br />
* [[Cornelis Drebbel|Cornelis Jacobsz. Drebbel]] (1572-1633), graficus, uitvinder en scheikundige<br />
* [[Jan Adriaanszoon Leeghwater]] (1575-1650), de man achter vele plannen tot, en de uitvoering van droogmaking van vele polders in West-Nederland<br />
* [[Jan van der Heyden]] (1637-1712), schilder, tekenaar, etser en uitvinder (brandspuit, straatverlichting)<br />
* [[Joost van den Vondel]] (1587-1679), dichter en toneelschrijver<br />
* [[Dirck Rembrantsz van Nierop]] (1610-1682), astronoom<br />
* [[Wolter ten Cate]] (1701-1796), Hengeloos ondernemer<br />
* [[Pieter Teyler van der Hulst]] (1702-1778), lakenkoopman uit Haarlem en stichter van het [[Teylers Museum]] <br />
* [[Jan Nieuwenhuyzen]] (1724-1806), doopsgezind predikant en oprichter van de [[Maatschappij tot Nut van 't Algemeen]].<br />
* [[Aagje Deken]] (1741-1804), schrijfster<br />
* [[Tonco Modderman (1745-1802)|Tonco Modderman]] (1745-1802), heer van Oosterbroek (Groningen), advocaat, dichter, politicus, ondernemer<br />
* [[Rutger Jan Schimmelpenninck (1761-1825)|Rutger Jan Schimmelpenninck]] (1761-1825), staatshoofd van de [[Bataafse Republiek]] van 1805-1806<br />
* [[Maria Aletta Hulshoff]] (1781-1846), pacifiste<br />
* [[Anthony Winkler Prins]] (1817-1908), encyclopedist<br />
* [[Cornelis Lely]] (1854-1929), ingenieur, ontwerper van de plannen voor de Zuiderzeewerken<br />
* [[Johan Huizinga]] (1872-1945), historicus; grondlegger van de Nederlandse cultuurgeschiedenis<br />
* [[Jacob Eduard Feenstra]] (1888-1946), militair en politiefunctionaris<br />
* [[Jan Romein]] (1893-1962), historicus<br />
* [[Johanna E. Kuiper]] (1896-1956), theologe, vertaalster en kinderboekenschrijfster<br />
* [[Roelof Kruisinga]] (1922-2012), politicus ([[Christelijk-Historische Unie|CHU]])<br />
* [[Tob de Bordes]] (1927-2012), acteur en voordrachtskunstenaar<br />
* [[Bram van der Lek]] (1931-2013), bioloog, politicus ([[Pacifistisch Socialistische Partij|PSP]])<br />
* [[Seth Gaaikema]] (1939-2014), neerlandicus, vertaler en cabaretier<br />
* [[Dick Tommel]] (1942), politicus ([[Democraten 66|D66]])<br />
* [[Winnie Sorgdrager]] (1948), politica (D66)<br />
* [[Annemarie Jorritsma]] (1950), politica ([[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]])<br />
* [[Krista van Velzen]] (1974), politica ([[Socialistische Partij (Nederland)|SP]])<br />
<br />
Ook de Zaanse families [[Verkade (geslacht)|Verkade]], [[Duyvis]] en [[Honig (zetmeel)|Honig]] als voedselfabrikanten, en de Zaanse familie Heijn als grondlegger van de supermarktketen [[Albert Heijn (supermarkt)|Albert Heijn]] en de familie Schoen van de [[Sigma Coatings|verffabriek ''de Lelie'']] waren/zijn doopsgezind.<br />
<br />
==Externe links==<br />
* [http://www.doopsgezind.nl Doopsgezind.nl]<br />
* [http://www.xs4all.nl/~ottoknot/werk/Doopsgezinden.html Doperse immigranten in het Noord-Duitse kustgebied (1500-1700)]<br />
* [http://dpc.uba.uva.nl/cgi/i/image/image-idx?sid=21dbf569016da7dfa7fa43515bfad0df;page=index;c=kerkcoll;g=all;lang=nl De prentencollectie van de Doopsgezinde Bibliotheek]<br />
<br />
{{Navigatie protestantisme}}<br />
<br />
{{Appendix||2=<br />
==Noten==<br />
{{References}}<br />
}}<br />
<br />
[[Categorie:Doopsgezinden| ]]</div>Colani