Colani: 1 versie geïmporteerd

2023-10-08T13:51:04Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

[[Bestand:Lawrence Alma-Tadema - An Audience at Agrippa's.jpg|thumb|Agrippa ontvangt cliënten.]]
Een '''''cliens''''' was in het oude [[Romeinse oudheid|Rome]] de beschermeling van een ''[[patronus (Rome)|patronus]]''. Het was een min of meer formeel aan een [[patriciër]] verbonden [[burger]]. Het kon een vrijgelaten [[Slavernij|slaaf]] van de familie zijn of een nakomeling van een vrijgemaakte slaaf. In ieder geval was het steeds een [[plebejer]].

Het woord ''cliens'' was afgeleid van het oudere ''cluens'', wat "hij die hoort" betekent. Hiermee werd aangeduid dat de cliënt de oproep om bij zijn patroon te verschijnen opvolgt. Ons woord [[klant|cliënt]] is afgeleid van ''cliens''. Ook het Nederlandse begrip [[cliëntelisme]] is aan de cliens ontleend.

== De relatie tussen de ''cliens'' en de ''patronus'' ==
De ''clientela'' verwachtte van de rijke patroon ''beneficia'' ("weldaden") van allerlei aard. De cliënt stelde daar ''officia'' ("plichten") tegenover, met name in de vorm van ''obsequium'' of "volgzaamheid". De Romeinen namen die volgzaamheid letterlijk, want de ''clientela'' volgde de ''patronus'' niet alleen op straat maar ook op het slagveld.

Tussen de ''cliens'' en ''patronus'' heerste er ''[[amicitas]] et [[fides (maatschappij)|fides]]'' ("vriendschap en trouw"). De ''clientes'' brachten hun ''patronus'' 's morgens vroeg een ''salutatio'' (beleefdheidsbezoek) om hun respect te betuigen. Beide partijen haalden uit deze onderlinge band hun voordeel: de ''cliens'' zag zich geruggensteund door zijn ''patronus'' en diens ''[[familia (Rome)|familia]]'', terwijl de ''patronus'' in oorlogstijd en in de vergaderingen steun kreeg van zijn ''clientes''. De ''clientes'' moesten ook mee bijdragen aan de ''[[bruidsschat|dos]]'' (Romeinse bruidsschat) van de ''patronus'' zijn dochter. De fides-relatie tussen patroon en cliënt ging over van vader op zoon.

De cliënt had verplichtingen ten opzichte van zijn beschermer. Hij moest op de beschermer stemmen bij verkiezingen en diens belangen dienen. Op zijn beurt beschermde de patriciër zijn cliënt. De cliënten kwamen in de ochtend hun beschermheer begroeten. De beschermheer serveerde voedsel en hij reikte geschenken en toegangsmunten voor de spelen en voorstellingen uit. De cliënten liepen met hun patroon mee wanneer deze naar de [[Senaat (Rome)|senaatsvergadering]] of de [[Basilica (bouwwerk)|basilica]] ging.

Ook in het Romeins leven speelde de verhouding ''patronus''-''cliens'' een belangrijke rol. Het ''[[precarium]]'' was een rechtsverhouding tussen ''patronus'' en ''cliens'' (of [[precarist]] in dit geval), die een ''preces'' ("bede") richtte tot de grondeigenaar (d.i. de ''patronus''). Dit blijft gelden tot de opzeg door de eigenaar, maar zou door een ''interdictum'' van de ''[[praetor]]'' tegen derden beschermd worden.

Een bijzondere vorm van ''clientela'' vormde die tussen de ''patronus'' en zijn ''libertini'' (vrijgelaten slaven), die automatisch zijn ''clientes'' werden en het ''[[Nomen gentile|nomen gentilicum]]'' van hun vroegere ''dominus'' (meester) aannamen. Deze moesten bovendien nog een tijdje bij hun vroegere ''dominus'' in dienst blijven.

Ook kunstenaars, met name dichters, werden als cliënt onderhouden. Zij dienden de patriciër door hem in gedichten te roemen en te prijzen.

== Rol in de Romeinse politiek ==
Politieke invloed of ''auctoritas'' was in Rome verbonden aan het onderhouden van cliënten, moreel gezag of ''dignitas'' en familierelaties. Het prestige van een patronus, zijn dignitas, werd in hoge mate bepaald door de omvang van zijn clientela.

Een bepaalde [[gens]], een voornáám en patricisch Romeins geslacht, was een verzameling van familiæ, die zich als elkaars verwanten beschouwden. De gentes konden allen beschikken over de aanhang van cliënten, die als groep de clientela vormden. De verhouding tussen een gens en haar clientela was gebaseerd op oude Romeinse waarden. De onderlinge goede trouw of "fides" beheerste het wederzijds dienstbetoon tussen patronus en cliënt. Een politieke achtergrond van het verschijnsel is het belang dat aan een groep volgzame kiezers werd gehecht. Het passief [[Stemrecht|kiesrecht]] kwam alleen aan Romeinse burgers toe. Een economische achtergrond van het verschijnsel was gelegen in de bezitsverhoudingen in het Romeinse Rijk, welke betekenden dat de groep van ongeveer 300 senatoren vrijwel alle grond bezat. Zij waren, vergeleken met de burgers, uitzonderlijk rijk.

Met het afnemen van het belang van familiebanden in Rome sloten sommige ''clientes'' zich aan bij de nieuw ontstane groep van het ''[[Plebejer|plebs]]'', dat wel geen steun kreeg van een ''familia'', maar ook niet afhankelijk was van een ''patronus''.

Toen Romeinen ''[[provincia]]e'' begonnen te veroveren, werd vaak de hele bevolking ervan ''cliens'' van hun veroveraar (beroemde voorbeelden zijn de ''[[Marcelius|Marcelii]]'' voor [[Sicilia (Romeinse provincie)|Sicilia]], [[Gnaius Pompeius Magnus maior]] voor [[Hispania (Romeinen)|Hispania]] of [[Julius Caesar|Gaius Julius Caesar]] voor [[Gallië|Gallia]]).

== Geschiedenis==
De patronage bestond al tijdens de eerste jaren van Rome. De legenden laten het stelsel instellen door [[Romulus]] die op deze wijze plebejer en patriciër in een wederzijds gunstige band verenigde. Zo zou de een bevrijd worden van de afgunst en de ander van de minachting.

Wat als stedelijk fenomeen in Rome was ontstaan breidde zich tijdens de republiek en het keizerrijk uit over geheel Italië. Zo stelde het eiland [[Sicilië]] zich in de derde eeuw voor het begin van onze jaartelling onder bescherming van de machtige [[Marcus Claudius Marcellus I|Marcus Claudius Marcellus]].

Tegen het einde van de republiek ontstond een nieuwe vorm van clientela, de [[militaire clientela]]. Hier ging het om soldaten en veteranen die in ruil voor verzorging en akkerland een veldheer steunden<ref>Karl Christ</ref>.

In de keizertijd zou de term ''cliens'' slaan op iedereen die in een ondergeschikte positie ten opzichte van een voornaam Romein. Natuurlijk had de keizer zelf ook een enorme aanhang aan ''clientes''.

[[Wolfgang Lazius|Lazius]] en [[Guillaume Budé|Budaeus]] voeren het feodale maatschappijmodel van de Europese middeleeuwen terug op de verhouding tussen patronus en cliënt. Toch gaat het over zeer verschillende, en alleen oppervlakkig verwante, maatschappelijke verbintenissen. De gelijkenis tussen het verbond van "[[peterschap|peetoom]]" of "padrino" en zijn
cliënt, beschreven in boeken over de maffia, gaat verder dan de [[etymologie]] die padrono verklaart als een aan het Latijnse patronus verwant [[Italiaans (taal)|Italiaans]] woord.

== Literatuur ==
* Sonja Steinbrenner op [https://web.archive.org/web/20171117010435/http://www.roman-empire.net/articles/article-010.html]
* [[Jérôme Carcopino]], ''La Vie quotidienne à Rome à l'apogée de l'Empire'', 1939
*"Client". ''Oxford English Dictionary''. Oxford University Press. 2nd edition. 1989.
* Jochen Bleicken, ''Augustus. Eine Biographie'', Berlijn 2000, ISBN 3-8286-0136-7
* Karl Christ, ''Krise und Untergang der römischen Republik'', Darmstadt 1979 ISBN 3-534-08061-0

==Bronnen==
* [[b:Ab Urbe Condita/Ab excessu divi Remi#Pre-urbane maatschappij|{{Aut|Evil Berry}}, ''Ab excessu divi Remi'', in {{Aut|Evil Berry}} (ed.), ''Ab Urbe Condita een geschiedenis van Rome'', nl.Wikibooks, 2005.]]
* [https://web.archive.org/web/20070310235825/http://users.skynet.be/oudheid/realia/patronus-cliens.htm {{Aut|J. Facq}}, art. De relatie tussen ''patronus'' en ''cliens'', in ''De Klassieke Oudheid'', 2005.]

{{References}}

[[Categorie:Romeins recht]]
[[Categorie:Romeinse oudheid]]

Cliens - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd