Colani: Tekst vervangen - ".ogv" door ".webm"

2024-12-04T12:27:12Z

Tekst vervangen - ".ogv" door ".webm"

Nieuwe pagina

{{Zie dp}}
[[Bestand:Grenspaal Baarle.jpg|thumb|250px|Symbolische [[grenspaal]] in het dorp [[Baarle]], burgers rond twee bestuursculturen, [[België]] en [[Nederland]].]]

In [[Staatsrecht|staatsrechtelijke]] zin is een '''burger''' een lid van de [[bevolking]] van een [[staat (politiek)|staat]] of bijvoorbeeld een [[Gemeente (bestuur)|gemeente]]; meer specifiek gaat het over zijn of haar [[Functie (positie)|rechtsverhouding]] tot een [[overheidsorganisatie]].

== Relatie burger - overheid ==
Het [[burgerschap]] brengt [[burgerrechten]] en -plichten met zich mee. Een uniek kenmerk van deze [[Kwaliteit (eigenschap)|hoedanigheid]] is dat zij alleen door de [[dood]] eindigt: burger zijn drukt een [[Constant (eigenschap)|onverbreekbare]] en ook gedwongen [[relatie]] uit. Ook na verhuizing of [[emigratie]] blijf je burger. Alleen [[Natuurlijk persoon|natuurlijke personen]] kunnen burger zijn. Cruciaal is ook dat [[Macht (politiek)|macht]] en [[gezag]] (c.q. autoriteit) in de relatie een rol spelen. Burger zijn verleent iemand ook een bepaalde [[Identiteit (eigenheid)|identiteit]] of [[Sociale status|status]]. Burger is men ten opzichte van medeburgers maar met name tegenover [[Publiekrecht|bestuurders]] en [[Ambtenaar|ambtenaren]] van een [[overheid]]. [[Internationale organisatie]]s zoals de [[Europese Unie|EU]], gebruiken de term burger eveneens.

=== Macht en gezag ===
De relatie overheid – burger is complex en veelzijdig<ref>Zie bijvoorbeeld: ''Congruente overheidscommunicatie, aansluiten bij communicatiebehoeften van burgers'' van Hans Siepel e.a. 2012, pag. 147 en: ''De wisselende relaties van overheid en burger'' door Rein van Gisteren in ''Op de tast'', [[Vereniging van Nederlandse Gemeenten|VNG]]-uitgeverij, Den Haag 2001 of: ''Mondiger of moeilijker? Een studie naar de politieke habitus van hedendaagse burgers'' door Gabriël van den Brink [[Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid|WRR]] 2002.</ref>. Op de achtergrond speelt in het [[Overheidscommunicatie|contact]] vaak het [[geweldsmonopolie]] van de overheid een rol. In de meeste betrekkingen zijn de posities ongelijk, bijvoorbeeld als je een geverbaliseerde, beleidsdoelgroep of arrestant bent. Bij [[participatie]] en [[inspraak]] is de relatie gelijkwaardiger: de overheid vraagt, luistert of overlegt. Dat geldt ook voor de rol van klant (zie hierna). De verhouding is echter verticaal ten overstaan van de overheid als [[gezag]]sdrager. Bij [[Verkiezing|verkiezingen]] is die verticale [[hiërarchie]] omgekeerd (opwaarts): de actieve kiezer [[Kiesrecht|kiest]] een gekozene. In het schema zijn twee horizontale en twee verticale [[Relatieve verwantschap tussen volken|betrekkingen]] uitgetekend.

====Vier ideaaltypische basisrollen ====
Burger zijn betekent dat je in zeker vier<ref>Abma en Korsten, geciteerd door Frankie Schram in: ''Burger en bestuur, Een introductie tot een complexe verhouding'' (Brussel, 2009 pag. 20) komen tot zes rollen voor de burger. Zij splitsen de rol van ingezetene nog in onderdaan en belastingbetaler en de rol van inspreker in maatschappelijk betrokkene/partner en wijkbewoner/gebruiker. Schram vult dit aan met ook nog als rollen: de burger als subject van rechten en plichten, de burger als staatsburger en de burger als privépersoon.</ref> (ideaaltypische) relaties tot een overheid kunt staan: (a) ''inspreker'', (b) ''klant'', (c) ''ingezetene'' en (d) ''kiezer''. De hiermee contrasterende (tegenoverliggende) rollen aan de overheidszijde zijn die van (a) ''besluitvormer'', (b) ''aanbieder'', (c) ''gezagsdrager'' en (d) ''gekozene''. Noot: ten opzichte van sommige overheidsdiensten is de rol van de burger enkelvoudig: als men een veerpont- of museumkaartje koopt, is men alleen klant en bijvoorbeeld geen kiezer. Maar in het contact met een gemeente kunnen er verschillende relaties tegelijk spelen: wie zijn auto tijdens een inspraakavond over het [[parkeerbeleid]] verkeerd stalt, krijgt als ''inspreker'' spreekrecht plus vermoedelijk als ''ingezetene'' tezelfdertijd ook een [[Parkeerbelasting|parkeerboete]] enz.

{|
|-
| || gezagsdrager [[Bestand:TrDcRed.png|24px|c]]|| [[Bestand:TrUdRed.png|24px|d]] gekozene||
|-
| besluitvormer [[Bestand:TrRaRed.png|24px|a]]|| || || [[Bestand:TrLaRed.png|24px|a]] inspreker
|-
|      aanbieder [[Bestand:TrRbRed.png|24px|b]]|| || || [[Bestand:TrLbRed.png|24px|b]] klant
|-
| ||     ingezetene [[Bestand:TrDcRed.png|24px|c]]|| [[Bestand:TrUdRed.png|24px|d]] kiezer||
|}
''Schema: de wisselende functies van overheid en burger''<ref>https://web.archive.org/web/20140202170811/http://www.rob-rfv.nl/documenten/migratie/essay_overheids-_en_burgercommunicatie.pdf</ref>

===== Burger als inspreker =====
[[Bestand:Wcn2006-117.jpg|thumb|Bij inspraak komt het erop aan op wie de luidspreker is gericht...]]Bij (a) inspraak luistert de besluitvormer naar de burger als inspreker. Tijdens zo'n consultatie spreken ze elkaar op een min of meer gelijkwaardige voet. In een ideale situatie is de burger hier de overlegpartner of adviseur van de overheid. Er is dan [[symmetrie]] in de relatie. Ze zitten samen aan tafel. De gelijkwaardigheid van de relatie kan in gevaar komen zodra de overheid inspraak gebruikt om er [[draagvlak]] mee te ''creëren'' voor haar eigen plannen; inspraak is idealiter bedoeld om draagvlak te ''zoeken'' of het te ''onderzoeken''. Een [[metafoor]] kan de basisrol van de burgers verduidelijken: bij inspraak hebben zij de microfoons in handen, de luidsprekers horen - althans in die [[beleidsfase]] - te zijn gericht op de overheid. [[Participatiedemocratie|Burgerparticipatie]] kan niet alleen plaatsvinden tijdens de voorbereiding, maar ook bij de uitvoering van beslissingen.

===== Burger als klant =====
Er zijn overheden die hun burgers standaard als [[klant]] (b) bejegenen. Dit, om bijvoorbeeld hun klantvriendelijke intenties te uiten. Klant of cliënt zijn, veronderstelt echter een [[Handel (economie)|handels]]- respectievelijk [[Therapie|behandelingsrelatie]]. Het staat de overheid evenwel niet vrij om zomaar een [[paspoort]], [[uitkering]] of [[vergunning]] te weigeren als de burger aan alle voorwaarden voldoet. Zij heeft doorgaans een [[leveringsplicht]]. Van een [[Overeenkomst (contract)|commerciële of contractuele verhouding]] is alleen sprake als de overheid aanbieder of leverancier is van producten die ook op de markt verkrijgbaar zijn. Klant of cliënt zijn berust op [[Vrije wil|vrijwilligheid]] en overeenstemming en wordt gekenmerkt door de mogelijkheid de relatie te verbreken. Critici wijzen er op dat door burgers ''klant'' te noemen er op den duur door verwachtingsverschillen een contactprobleem kan ontstaan.

===== Burger als ingezetene =====
[[Bestand:Aiga_customs.svg|thumb|De [[douane]] is gerechtigd eigendommen van burgers te doorzoeken]]De vanouds meest hiërarchische relatie (c) is die van de ingezetene of [[Nationaliteit|onderdaan]] tegenover een gezagsdrager of [[magistraat]]. Hier voelt men zich soms onderworpene: een agent vordert je [[legitimatiebewijs]], een [[Douaneambtenaar|douanier]] doorzoekt je rugzak, een gemeente [[Onteigening|onteigent]] grond. De positie van de burger wordt evenwel gewaarborgd door tal van beschermingsmaatregelen tegen [[willekeur (recht)|willekeur]]. Als het misgaat, staat er vrijwel altijd een procedure voor [[Klaagschrift|klachten]], [[Bezwaarprocedure|bezwaar]] of [[Hoger beroep|beroep]] of een gang naar een rechter of [[ombudsman]] open. Een gezagsrelatie levert overigens niet per definitie problemen op: slechts weinig ingezetenen weigeren een [[onderscheiding]] of bijvoorbeeld het [[Ereburger|ereburgerschap]].

===== Burger als kiezer =====
[[Bestand:MexicoVoterID.jpg|thumb|De burger als [[Kiesrecht|kiezer]]: een [[stempas]] uit [[Mexico (land)|Mexico]]]]Burgers als [[Kiesrecht|kiezer]] worden ook wel beschouwd als de [[opdrachtgever]] of [[Mandaat|mandaatgever]] van het [[openbaar bestuur]]. Bij [[Verkiezing|verkiezingen]] (d) vervult de kiezer de belangrijkste rol en is de (kandidaat) gekozene de onderworpene. Na diens [[Representatieve democratie|verkiezing]] en na de formatie van een bestuurscollege kan zo'n [[volksvertegenwoordiger]] [[Bestuur|bestuurder]] worden en kan deze haar of zijn kiezers tegenkomen in een van de drie andere rollen: die van inspreker, klant of ingezetene. De [[Politiek|politieke]] relatie hoeft dan niet te zijn uitgespeeld, want er volgen altijd weer nieuwe verkiezingen.

== Burger en andere hoedanigheden ==
De wet regelt over welke rechten en plichten een burger beschikt. Bijzondere categorieën zijn bewoners van [[Booreiland|booreilanden]], [[Zeeman (beroep)|zeelieden]], [[Ambassadeur|ambassadeurs]], [[Gevangene|gedetineerden]], [[Immigratie|immigranten]], [[Militair|militairen]], buitenlandse [[Toerist|toeristen]] en andere [[Buitenlander|vreemdelingen]] die niet allemaal over dezelfde rechten beschikken. Deze lijst is niet compleet. Zo is ook het uitoefenen van het kiesrecht gebonden aan een leeftijdsdrempel en geldt in sommige landen de [[dienstplicht]] alleen voor [[Man (geslacht)|mannen]]. Een rechter kan een burger bepaalde vrijheden of rechten ontnemen of bepaalde inwoners zelfs laten [[Deportatie|deporteren]]. 
Andere aanduidingen die als [[Synoniem (taalkunde)|synoniem]] voor burger worden gebruikt zijn ''landgenoot'', ''inwoner'', ''bewoner'' en ''wijkbewoner''.

== Niet-burger, eerste burger en andere betekenissen ==
Een [[Staatloosheid|stateloos]] persoon is iemand die door geen enkele staat als onderdaan wordt beschouwd.

Ook negatieve definities ([[Antoniem|antoniemen]]) van ''burger'' komen in het spraakgebruik voor: militairen, schippers, de adel en boeren duiden ''anderen dan zichzelf'' aan als burgers. Ze onderscheiden zich daarmee van wat zij zien als de civiele maatschappij: mensen die niet tot de krijgsmacht behoren, aan de vaste wal wonen dan wel tot een agrarisch gezin behoren. De uitdrukking burger wordt op gelijke wijze ook gebruikt in kringen van woonwagenbewoners, kermisexploitanten en andere ambulante groepen. Ook sommige studenten, vooral in [[studentenverenigingen]], gebruiken het woord op deze wijze voor niet-studenten.

In een nog andere betekenis is een burger iemand die geen [[uniform]] draagt zoals een controleur of een [[politieagent]] "in burger": wel in functie, maar als zodanig onherkenbaar, "vermomd" als gewone burger. Hoewel hij in [[Nederland]] niet aan het hoofd staat van een gemeente wordt een [[burgemeester]] soms de ''eerste burger'' genoemd. De [[Lijst van voorzitters van de Kamer van volksvertegenwoordigers|voorzitter]] van de federale [[Kamer van volksvertegenwoordigers|Kamer]] is de ''eerste burger van België''. De verzameling van alle burgers heet ook wel de ''[[burgerij]]'' maar deze term wordt vaker gebruikt om er een specifieke laag van de maatschappij mee aan te duiden - de [[bourgeoisie]].

== Verwante termen ==
[[Bestand:Cursus voor bescherming burgerbevolking Weeknummer 52-08 - Open Beelden - 13073.webm|thumb|De term ''burgerbevolking'' wordt vaak gebruikt in de context van een dreiging. Dit filmpje ([[Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid|Beeld en Geluid]]) duurt 77 seconden (NL 1952). De overheid als hoeder zorgt voor beveiliging, erkenning en bescherming van de burger.]]
* [[Brave burger]], (schertsend) overijverig persoon die met zichtbare vlijt aan zijn of haar [[burgerplicht]] voldoet.
* [[Burgerinitiatief (Nederland)|Burgerinitiatief]], handtekeningenactie om een zaak op de parlementaire agenda te krijgen.
* [[Burgerlijk recht]], de rechtsregels over de verhoudingen tussen personen.
* [[Burgerplicht]], taakplicht zoals je stoep [[Sneeuwruimen|sneeuwvrij]] houden of de [[opkomstplicht]] bij verkiezingen.
* [[Burgerschap]], term over de vraag wanneer ben je burger van een land bent en wanneer (nog) niet.
* [[Burgerservicenummer]], uniek persoonsnummer van wie is ingeschreven in de [[Basisregistratie Personen]] (BRP), lijkt op het [[rijksregisternummer]] in België.
* [[Burghers|Burgher]], nazaat van (onder meer) Nederlandse [[Kolonie (staatkundig)|kolonisten]] op [[Sri Lanka]].
* [[Homo economicus|Calculerende burger]], benaming (verwijtend) van iemand die alleen van de collectiviteit tracht te profiteren.
* [[Inburgering]], het proces van maatschappelijke integratie van nieuwkomers in een voor hen vreemde samenleving.
* [[Kleinburger]], (verouderd) de sociale laag tussen de [[Proletariaat|arbeidersklasse]] en de machthebber.
* [[Poorter]], historische benaming voor een persoon die het recht heeft binnen de stadsmuren te wonen.
* [[Staatsburger]], aanduiding betreffende iemands nationaliteit.
* [[Kosmopolitisme|Wereldburger]] iemand met een sterker gevoel van verbondenheid met de mensheid dan met een [[staat (politiek)|nationale]] of [[Regio|regionale]] [[Identiteit (eigenheid)|identiteit]].

==Zie ook==
*[[Burgerjournalistiek]]
*[[Burgermaatschappij]] (het 'maatschappelijk middenveld')

{{Appendix}}

[[Categorie:Persoon naar eigenschap]]
[[Categorie:Staatsrecht]]
[[Categorie:Bestuursrecht]]
[[Categorie:Overheid]]
[[Categorie:Staat]]

Burger - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".ogv" door ".webm"