Colani op 11 apr 2026 om 11:01

2026-04-11T11:01:52Z

← Oudere versie		Versie van 11 apr 2026 13:01
Regel 1:		Regel 1:
	[[Bestand:Molen De Hoop Garderen.jpg\|thumb\|De [[De Hoop (Garderen)\|De Hoop]] in Garderen is een bovenkruier]]		[[Bestand:Molen De Hoop Garderen.jpg\|thumb\|De [[De Hoop (Garderen)\|De Hoop]] in Garderen is een bovenkruier]]
	[[Bestand:MolenVanafDijk.~~JPG~~\|thumb\|[[De Grote Molen (Schellinkhout)\|De Grote Molen]] te [[Schellinkhout]] is een [[houten achtkant\|achtkante]] poldermolen met een binnenkruiwerk]]		[[Bestand:MolenVanafDijk.jpg\|thumb\|[[De Grote Molen (Schellinkhout)\|De Grote Molen]] te [[Schellinkhout]] is een [[houten achtkant\|achtkante]] poldermolen met een binnenkruiwerk]]
	[[Bestand:MolenNijeveen.jpg\|thumb\|[[De Sterrenberg]] in [[Nijeveen]] is een zelfkruier.]]		[[Bestand:MolenNijeveen.jpg\|thumb\|[[De Sterrenberg]] in [[Nijeveen]] is een zelfkruier.]]
	Een '''bovenkruier''' is een [[windmolen]] waarbij alleen de [[Kap (bovenkruier)\|kap]] met het [[Gevlucht\|wiekenkruis]] in het horizontale vlak draaibaar is voor een optimale windvang. Dit in tegenstelling tot een middenkruier, meestal een [[wipmolen]] en een molen die in zijn geheel op de wind wordt gedraaid, zoals de [[standerdmolen]].		Een '''bovenkruier''' is een [[windmolen]] waarbij alleen de [[Kap (bovenkruier)\|kap]] met het [[Gevlucht\|wiekenkruis]] in het horizontale vlak draaibaar is voor een optimale windvang. Dit in tegenstelling tot een middenkruier, meestal een [[wipmolen]] en een molen die in zijn geheel op de wind wordt gedraaid, zoals de [[standerdmolen]].

Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-04-11T10:55:48Z

1 versie geïmporteerd

← Oudere versie	Versie van 11 apr 2026 12:55
(geen verschil)

mw>Brya op 3 mei 2025 om 11:46

2025-05-03T11:46:59Z

← Oudere versie		Versie van 3 mei 2025 13:46
Regel 1:		Regel 1:
	[[Bestand:Molen De Hoop Garderen.jpg\|thumb\|De [[De Hoop (Garderen)\|De Hoop]] in Garderen is een bovenkruier]]		[[Bestand:Molen De Hoop Garderen.jpg\|thumb\|De [[De Hoop (Garderen)\|De Hoop]] in Garderen is een bovenkruier]]
	[[Bestand:MolenVanafDijk.~~jpg~~\|thumb\|[[De Grote Molen (Schellinkhout)\|De Grote Molen]] te [[Schellinkhout]] is een [[houten achtkant\|achtkante]] poldermolen met een binnenkruiwerk]]		[[Bestand:MolenVanafDijk.JPG\|thumb\|[[De Grote Molen (Schellinkhout)\|De Grote Molen]] te [[Schellinkhout]] is een [[houten achtkant\|achtkante]] poldermolen met een binnenkruiwerk]]
	[[Bestand:MolenNijeveen.jpg\|thumb\|[[De Sterrenberg]] in [[Nijeveen]] is een zelfkruier.]]		[[Bestand:MolenNijeveen.jpg\|thumb\|[[De Sterrenberg]] in [[Nijeveen]] is een zelfkruier.]]
	Een '''bovenkruier''' is een [[windmolen]] waarbij alleen de [[Kap (bovenkruier)\|kap]] met het [[Gevlucht\|wiekenkruis]] in het horizontale vlak draaibaar is voor een optimale windvang. Dit in tegenstelling tot een middenkruier, meestal een [[wipmolen]] en een molen die in zijn geheel op de wind wordt gedraaid, zoals de [[standerdmolen]].		Een '''bovenkruier''' is een [[windmolen]] waarbij alleen de [[Kap (bovenkruier)\|kap]] met het [[Gevlucht\|wiekenkruis]] in het horizontale vlak draaibaar is voor een optimale windvang. Dit in tegenstelling tot een middenkruier, meestal een [[wipmolen]] en een molen die in zijn geheel op de wind wordt gedraaid, zoals de [[standerdmolen]].
Regel 62:		Regel 62:
	Bestand:De Schoolmeester kruineutenwerk.jpg\|Kruineutenwerk van [[De Schoolmeester (Westzaan)\|De Schoolmeester]]		Bestand:De Schoolmeester kruineutenwerk.jpg\|Kruineutenwerk van [[De Schoolmeester (Westzaan)\|De Schoolmeester]]
	Bestand:Molen De Koe Ermelo, kruineuten.jpg\|Kruineutenwerk van [[De Koe (Ermelo)\|De Koe]]		Bestand:Molen De Koe Ermelo, kruineuten.jpg\|Kruineutenwerk van [[De Koe (Ermelo)\|De Koe]]
	Bestand:Kruineuten Walderveense molen.jpg\|Kruineuten van [[~~beuk (boom)\|~~beukenhout]] van de Walderveense molen		Bestand:Kruineuten Walderveense molen.jpg\|Kruineuten van [[beukenhout]] van de Walderveense molen
	Bestand:Molen De Heidebloem, Erica kap voeghoutenkruiwerk keerklamp.jpg\|Voeghouten kruiwerk met keerklamp		Bestand:Molen De Heidebloem, Erica kap voeghoutenkruiwerk keerklamp.jpg\|Voeghouten kruiwerk met keerklamp
	Bestand:Molen Turmwindmühle Werth kruiwerk.jpg\|Een van de twee binnenkruiwerken bij een [[torenmolen]]		Bestand:Molen Turmwindmühle Werth kruiwerk.jpg\|Een van de twee binnenkruiwerken bij een [[torenmolen]]

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

2024-11-17T06:15:34Z

Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

Nieuwe pagina

[[Bestand:Molen De Hoop Garderen.jpg|thumb|De [[De Hoop (Garderen)|De Hoop]] in Garderen is een bovenkruier]]
[[Bestand:MolenVanafDijk.jpg|thumb|[[De Grote Molen (Schellinkhout)|De Grote Molen]] te [[Schellinkhout]] is een [[houten achtkant|achtkante]] poldermolen met een binnenkruiwerk]]
[[Bestand:MolenNijeveen.jpg|thumb|[[De Sterrenberg]] in [[Nijeveen]] is een zelfkruier.]]
Een '''bovenkruier''' is een [[windmolen]] waarbij alleen de [[Kap (bovenkruier)|kap]] met het [[Gevlucht|wiekenkruis]] in het horizontale vlak draaibaar is voor een optimale windvang. Dit in tegenstelling tot een middenkruier, meestal een [[wipmolen]] en een molen die in zijn geheel op de wind wordt gedraaid, zoals de [[standerdmolen]].

Door het bovenste deel van de molen in de juiste richting van de wind te plaatsen (het zogenaamde [[Kruien (windmolen)|kruien]]) komen de molenwieken loodrecht op de wind te staan. Hierdoor verkrijgt men de beste energie-overdracht.

==Soorten bovenkruiers==
Er zijn drie soorten bovenkruiers:

===Molens met een buitenkruiwerk===
Deze zijn meestal te herkennen aan de staart achteraan de kap; hier zet de [[molenaar]] met behulp van een kruiwiel (ook wel kruirad of kruibok genoemd) of kruilier en kettingen of kabels de staart in de gewenste positie. Soms is er een rondgaande ketting, die dus niet meer verlegd hoeft te worden. Om de molen te draaien, gebruikt men een van de volgende middelen:
*'''Kruiwiel met kruispil'''. Door de kruiketting aan één kant vast te leggen en deze vervolgens met het kruirad op de kruispil, de munnik, te rollen kan de kap een stukje gedraaid worden. Vervolgens moet de ketting weer afgerold worden en een stuk verder weer vastgemaakt enz. totdat het wiekenkruis op de wind staat. De staart wordt vervolgens vastgezet met de bezetketting, waardoor de kap niet meer kan draaien en het kruiwiel wordt met de spaakketting vastgezet.
*'''[[Kruilier]]'''. Door de kruiketting via gietijzeren [[tandwiel]]en te laten lopen wordt de overbrenging kleiner en gaat het kruien makkelijker.

De staart is bevestigd aan twee horizontale balken (''spruiten''), respectievelijk genaamd de korte, die achteraan langs de kap gaat, en de lange spruit, die vooraan door de kap steekt. De naar beneden lopende staartbalk zit vast in het midden van de korte spruit. De lange spruit zit met de twee lange schoren onderaan de staartbalk vast en de korte spruit met de twee korte schoren.

Wanneer de molen is voorzien van een '''kettingkruiwerk''' heeft hij geen staart maar een vanuit een tandwiel in de kap naar beneden hangende ketting, waarmee de kap op de wind wordt gezet. In Nederland is alleen de windmolen van de [[Kilsdonkse Molen]] met een kettingkruiwerk uitgerust; in België komt dit type kruiwerk vaker voor.

===Molens met een binnenkruiwerk===
[[Bestand:Tweede Broekermolen binnenkruiwerk.jpg|thumb|Binnenkruiwerk met kruirad]]
Bij dit type zet de molenaar binnen boven in de kap met behulp van een kruirad en een kruireep (kruitouw) de molenkap in de gewenste positie. De [[poldermolen]]s in Noord-Holland zijn overwegend [[binnenkruier]]s, waardoor ze een meer plomp aanzien hebben, omdat de bovenkant van de [[houten achtkant]] voor het kunnen kruien vrij breed is. Ditzelfde type molen is echter in Zuid-Holland omgebouwd tot buitenkruier.
* [[Torenmolen]]s hebben ook een binnenkruiwerk dat met een [[rondsel]] en tandwielen werkt. Ze worden met twee kruiraderen gekruid, omdat ze te groot zijn voor één kruirad.

===Molens die zichzelf kruien===
Deze worden ook wel [[Kruien (windmolen)#Zelfkruimechanisme|zelfkruiers]] genoemd. Een kruisysteem boven op de kap wordt aangedreven door de wind met behulp van een [[Windroos (zelfkruier)|windroos]] en zorgt ervoor dat het [[Gevlucht|wiekenkruis]] op de wind komt te staan.

==Typen kruiwerk==
[[Bestand:Molen De Passiebloem kuipneuten.jpg|thumb|Keerneuten van [[De Passiebloem]]]]
Er zijn verschillende typen kruiwerk bij een bovenkruier:
*Engels rollenkruiwerk met ijzeren rollen. Waarschijnlijk is het eerste Engelse kruiwerk met de opkomst van [[gietijzer]] omstreeks 1850 voor het eerst toegepast.
*IJzerenrollen (mosterdpotjes) vastgezet op kruivloer en alleen rail onder overring
*Rollenkruiwerk met houten of ijzeren rollen in houten rollenwagens
*Neutenkruiwerk op neuten (houten balkjes), die aan de bovenkant afgedekt kunnen zijn met blik
*Voeghouten kruiwerk, waarbij de voeghouten, roosterhouten en steunder over de kruiring (kruivloer) van de onderbouw schuiven.
*Zetelkruiwerk, in België en Noord-Frankrijk zijn zetelkruiers waarbij de kap kruit op een zetel tussen een set balken.

Bij het rollenkruiwerk met houten of ijzeren rollen in houten rollenwagens en bij het neutenkruiwerk wordt de kap op zijn plaats gehouden door de kuip (keerkuip). Hierbij bestaat de keerkuip uit dikke eiken planken met daarom heen vaak ook nog een ijzeren klemband, de kuipband, zit. Aan de binnenkant van de keerkuip zitten keerneuten waardoor de overring van de kap bij het kruien minder wrijving ondervindt en dus lichter draait. Bij een rollenkruiwerk in houten rollenwagens kunnen de keerneuten soms aan de buitenzijde van de overring en de rollenwagens zitten.

==Plaats kruiwerk==
Het kruiwerk draait over de houten kruivloer en boven op het kruiwerk ligt de houten overring waar de [[Kap (bovenkruier)|kap]] oprust. Vaak is er op de kruivloer een metalen plaat voor het tegengaan van slijtage bevestigd. De kruivloer kan op verschillende manieren zijn vastgemaakt aan het molenlichaam. Bij een [[houten achtkant]] zit deze vast op het boventafelement. Bij een stenen molen ligt de kruivloer vast aan ingemetselde kardoezen (houten blokken), die op hun beurt zijn vastgezet in het metselwerk of via ijzeren of houten stijlen verankerd aan de balken van de kapzolder. Ook kunnen de kardoezen ontbreken en is de kruivloer rechtstreeks verankerd met houten stijlen of schoren verankerd aan de balken van de kapzolder.
{{Clearboth}}
<gallery widths="180" heights="180">
Bestand:Walderveense molen kruiketting.jpg|Kruiwiel met munnik (kruispil), kruiketting (op de voorgrond) en bezetketting (op de achtergrond) vastgelegd aan een ligger
Bestand:Molen De Traanroeier, Texel, kruikabel met katrol en haak.jpg|Kruikabel met katrol
Bestand:Molen De Hoop Appel kruilier.jpg|Kruilier met rondgaande kruiketting
Bestand:Kruirad De Keetmolen Ede.jpg|Kruiwiel (kruirad) met munnik (kruispil) van [[De Keetmolen]] te Ede
Bestand:Molen De Kroon Arnhem keerneut los.jpg|Keerneut bij [[De Kroon (molen)|Molen De Kroon]] te Arnhem
Bestand:Molen De Zwaan Lienden binnenkruihaspel.jpg|Binnenkruirad van [[De Zwaan (Lienden)|De Zwaan]]
Bestand:Molen De Zwaan Lienden ezel en binnenkruihaspel.jpg|Binnenkruirad van [[De Zwaan (Lienden)|De Zwaan]]
Bestand:Molen De Zwaan Lienden kruiogen.jpg|Kruikrammen van [[De Zwaan (Lienden)|De Zwaan]]
Bestand:Engels kruiwerk.jpg|Detail Engels rollenkruiwerk van de [[Walderveense molen]]. Onderin zijn nog de zwaluwstaartvormige inkepingen, waar vroeger de kruineuten in zaten, te zien
Bestand:Maasland molen De Drie Lelies lagers.jpg|Rollensluis: constructie om kruirollen te vervangen in [[De Drie Lelies]] in Maasland. Door een plankje weg te nemen en een borgpen te verwijderen kan de rol langs de uitsparing in het metselwerk worden uitgenomen
Bestand:Molen De Hoop Appel oud houten rollenkruiwerk.jpg|Houten rollenwagens met houten rollen uit de molen [[De Hoop (Appel)|De Hoop te Appel]]
Bestand:Concordia molen houten rollenwagen met gietijzeren rol.jpg|Houten rollenwagen met gietijzeren rol van de [[Concordia molen]]
Bestand:Molen De Hoop Appel Engels kruiwerk.jpg|Detail Engels rollenkruiwerk van de [[De Hoop (Appel)|De Hoop]] in Appel
Bestand:Concordia molen Engels kruiwerk.jpg|Rollenwagen (links) en rails (rechts) van het Engels kruiwerk
Bestand:Kruirol Engels kruiwerk.jpg|Conische gietijzeren kruirol van Engels rollenkruiwerk
Bestand:Molen Oog in 't Zeil Cothen kruirol ijzer.jpg|[[Conisch]]e gietijzeren kruirol van een rollenkruiwerk
Bestand:Tweede Broekermolen kruirollen hout.jpg|Houten kruirollen
Bestand:Molen Oog in 't Zeil Cothen kruirollen gebroken.jpg|Gebroken kruirollen
Bestand:De Schoolmeester kruineutenwerk.jpg|Kruineutenwerk van [[De Schoolmeester (Westzaan)|De Schoolmeester]]
Bestand:Molen De Koe Ermelo, kruineuten.jpg|Kruineutenwerk van [[De Koe (Ermelo)|De Koe]]
Bestand:Kruineuten Walderveense molen.jpg|Kruineuten van [[beuk (boom)|beukenhout]] van de Walderveense molen
Bestand:Molen De Heidebloem, Erica kap voeghoutenkruiwerk keerklamp.jpg|Voeghouten kruiwerk met keerklamp
Bestand:Molen Turmwindmühle Werth kruiwerk.jpg|Een van de twee binnenkruiwerken bij een [[torenmolen]]
Bestand:Molen Turmwindmühle Werth kruiwerk en kardoezen.jpg|Varkenswiel, tandkrans en houten kardoezen bij een torenmolen
Bestand:Molen Kilsdonkse molen, Dinther, kap verankering kruivloer.jpg|Verankering kruivloer bij een stenen molen ([[Kilsdonkse Molen]])
Bestand:Molen De Hoop, Oldebroek kruiwerk.jpg|Kruiwerk met zogenaamde mosterdpotjes (vroeger in [[De Hoop (Oldebroek)]])
</gallery>

{{Navigatie windmolens naar bouwwijze}}

[[Categorie:Windmolen]]

Bovenkruier - Bewerkingsoverzicht

Colani op 11 apr 2026 om 11:01

Colani: 1 versie geïmporteerd

mw>Brya op 3 mei 2025 om 11:46

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"