Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-03-15T10:23:14Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

[[Bestand:Bob Hanf - Self portrait - c1920.jpg|thumb|Bob Hanf Zelfportret ca. 1920]]
[[Bestand:2024 Holocaust Namenmonument-Hanf, Bob.jpg|thumb|Naamsteen Holocaust Namenmonument (juli 2024)]]
'''Robert (Rob/Bob) Hanf''' ([[Amsterdam]], [[25 november]] [[1894]]-[[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] [[1944]]) was een Nederlands Joods [[componist]], beeldend kunstenaar, schrijver, dichter, violist en tekenaar.

== Familie ==
Hanf was zoon van Laura Romberg (1868-1927) en Joseph Hanf (1865-1945, [[Kamp Vught]]), Joodse immigranten geboren in Duitsland. Hij was de broer van Jenny Hanf, die via Hans Bunge de moeder werd van musicus [[Sas Bunge]] en schrijver/uitgever/musicus [[Lucas Bunge]]. Robert bleef ongetrouwd. Hanf was familie van de bankiersfamilie Moritz Hanf en Rebecca Löwenstein, die in hun Duitse woonplaats [[Witten (Duitsland)|Witten]] culturele bijeenkomsten hielden.

== Opleiding ==
Het was de bedoeling van Robert zijn vader zou opvolgen bij NV Oranje, een “fabriek tot bereiding van aetherische oliën". <ref>{{Citeer web|auteur= Redactie|titel= NV Oranje|werk= [[Algemeen Handelsblad]]|datum= 1928-12-19|bezochtdatum= 2024-07-07|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010659713:mpeg21:a0407|via= [[delpher]].nl|archiefdatum= 2024-07-10|archiefurl= https://web.archive.org/web/20240710195600/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010659713:mpeg21:a0407|dodeurl= no}}</ref> Hij ging daartoe chemie studeren aan de [[Technische Universiteit Delft|TH Delft]]; deze studie brak hij af om verder te gaan in bouwkunde. Hij maakte die studie ook niet af (1921). In oktober 1918 werd een soort [[cultureel centrum]] in een vroeger Delfts graan[[pakhuis]] geopend onder de naam ''In die Coornschuere'', het werd een tentoonstellingsruimte, concertzaaltje, kunsthandel en impresariaat, dat bestond tot december 1920, waar hij actief was.

== Kunst ==
=== Beeldende kunst ===
Hanf tekende op de TH al [[karikatuur|karikaturen]] van de hoogleraren en studiegenoten. Hij stelde ze wel tentoon in zijn eigen ruimte. De tekeningen verraden een [[expressionisme|expressionistische stijl]]. Aan de hand van teruggevonden werk gebruikte hij het meest [[houtskool]] als materiaal. Hij zou volgeling zijn geweest van [[Die Blaue Reiter]]. Hij zou voor de tekenkunst les hebben gehad van [[George Hendrik Breitner]].

Voor de Tweede Wereldoorlog werd broer Frederik(Frits) Hanf directeur bij de [[Spar (supermarkt)|Spar]]. Samen met Bob Hanf dacht hij na over het Spar logo. Uiteindelijk kwamen ze op de slogan ''Kopen bij de Spar is sparen bij de koop''. In 1940 werd Frits ontslagen als directeur van de [[Spar (supermarkt)|Spar]] omdat hij joods was.

=== Literatuur ===
In zijn Delftse periode maakte hij kennis met schrijvers [[Simon Vestdijk]], [[Jan Spierdijk]] en [[Hendrik Marsman]]. Hanf zou onder invloed van [[Frank Wedekind]] en [[Franz Kafka]] zelf toneelstukken, romans en gedichten schrijven, Vestdijk nam hem als karakter Bob Neumann op in ''De laatste kans'' (1960); Marsman omschreef hem in ''Zelfportret van J.F.'' (1937). Spierdijk was actief bij Hanfs eerherstel in de jaren zestig.<ref>{{Citeer web |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011204332:mpeg21:a0454 |titel=Bob Hanf (ten dele) herotndekt) |auteur=Jan Spierdijk |datum=1962-06-30 |bezochtdatum=2024-07-06 |werk=[[de Telegraaf]] |via=[[delpher]].nl |archiefdatum=2024-07-10 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240710195600/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:011204332:mpeg21:a0454 |dodeurl=no }}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBPERS01:003102019:mpeg21:a00206 |titel=Kafka-sfeer rond violist |auteur=Jan Spierdijk |datum=1991-02-22 |bezochtdatum=2024-07-06 |werk=[[Algemeen Dagblad]] |via=[[delpher]].nl |archiefdatum=2024-07-10 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240710195600/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=KBPERS01:003102019:mpeg21:a00206 |dodeurl=no }}</ref>

=== Muziek ===
Vanuit dezelfde bankiersfamilie ontwikkelde hij interesse in muziek. Moeder kon [[piano (instrument)|piano]] spelen, zuster Jenny was amateurvioliste. Al op jonge leeftijd kreeg Robert les van violist [[George Scager]] van het [[Koninklijk Concertgebouworkest|Concertgebouworkest]]. Toen de bovengenoemde studies in Delft ten einde liepen pakte hij die draad weer op en nam les bij [[Louis Zimmermann (1873-1954)|Louis Zimmermann]], [[concertmeester]] bij het Concertgebouworkest. Hij zou ook les hebben gekregen van [[Cornelis Dopper]] (waar ook Hans Bunge, man van Jenny had gestudeerd). Met name Zimmermann was belangrijk want met deze leraar kon hij reclame maken als privéleraar werkend vanuit diens woning aan de [[Minervalaan]] 10. Als violist zou hij enige keren hebben meegespeeld in de [[Gelders Orkest|Arnhemsche Orkestvereniging]] onder leiding van [[Martin Spanjaard]], maar een loopbaan als violist zag hij niet zitten.<ref>[[Henri Lenferink]] noemt hem niet in zijn boek over het Gelders Orkest.</ref>

In 1928 wendde hij zich geheel tot het componeren. Hij schreef liederen op teksten van [[Rainer Maria Rilke]], Franz Kafka en [[Johann Wolfgang von Goethe]]; zo kwam er een werk voor [[sopraan (zangstem)|sopraan]] en [[strijkkwartet]] met tekst van Kafka. Opera’s of bühnewerken waren ''Leonce und Lena'' en ''La traversée du Styx''. Zijn derde werk ''Wozzeck'' sneuvelde als gevolg van de [[Tweede Wereldoorlog]]. Wel is er een uitvoering bekend van Hanfs ''Serenade voor orkest''; het werd in 1937 gespeeld door het [[Noordhollands Philharmonisch Orkest|Haarlemsche Orkestvereeniging]] onder leiding van [[Frits Schuurman]]. <ref>{{Citeer web|auteur= Redactie|titel= Laatste ledenconcert HOV|werk= [[Nieuw Haarlemsche Courant]]|datum= 1937-03-14|bezochtdatum= 2024-07-07|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMNHA03:179169024:mpeg21:a00037|via= [[delpher]].nl|archiefdatum= 2024-07-10|archiefurl= https://web.archive.org/web/20240710195603/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=MMNHA03:179169024:mpeg21:a00037|dodeurl= no}}</ref> In 1939 zou het de beurt geweest zijn voor een ''Sonate voor viool en piano'' uit te voeren door Willem Boeken en Anny van Rossem in het kader van International Society for Contemporary Music (ISCM); of de uitvoering daadwerkelijk heeft plaatsgevonden is onbekend. Spierdijk herinnerde zich ook nog een vioolconcert, dat in [[Haarlem]] en [[Arnhem]] zou zijn gespeeld, maar daar is niets van teruggevonden. <ref>De combinatie Hanf en vioolconcert levert geen enkel artikel op, anders dan het geheugen van Spierdijk.</ref> [[Pierre Monteux]] zou het volgens Spierdijk ook hebben willen uitvoeren in [[Amsterdam]]. In 1941 won Hanf wel de muziekprijsvraag van [[Rotterdam]] met zijn symfonie ''Ituriel''. <ref>{{Citeer web|auteur= Redactie|titel= Rotterdamse muziekprijsvraag|werk= [[de Volkskrant]]|datum= 1941-04-12|bezochtdatum= 2024-07-07|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010843995:mpeg21:a0075|via= [[delpher]].nl|archiefdatum= 2024-07-10|archiefurl= https://web.archive.org/web/20240710195602/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ABCDDD:010843995:mpeg21:a0075|dodeurl= no}}</ref> Spierdijk droeg zijn boek ''De nar'' (1943) aan hem op.

== Naderend eind ==
Toen onder druk van het [[Nazi-Duitsland|naziregime]] de [[Holocaust]] opgang kwam, werd het voor de familie Hanf precair. Hij ging [[onderduiken (Tweede Wereldoorlog)|onderduiken]]. Eerst aan de [[Passeerdersgracht]], later in Het Nieuwe Suikerhofje aan de [[Prinsengracht (Amsterdam)|Prinsengracht]] 385-395.<ref>[https://nieuwesuikerhofje.nl/derde-overval/ Informatie over de ondergedoken Bob Hanf op Het Nieuwe Suikerhofje]</ref> Hij kreeg een vervalst persoonbewijs van Christiaan Philippus Spinhoven. In 1942 schreef hij onder het [[pseudoniem]] Christiaan Philippus ''Mijmeringen over de nachtzijde des levens'' voor de illegale blad 'Duinrosia Heraut'. Hanf werd verraden en bij een inval van de [[Sicherheitsdienst]] op 26 april 1944 opgepakt. Via de beruchte verhoor-afdeling aan de [[Euterpestraat]] werd hij naar [[Kamp Westerbork]] gedeporteerd. Van daaruit ging hij naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]], alwaar hij op 30 september 1944 werd vermoord. In de periode daarvoor werd veel van zijn werk vernietigd, omdat het naziregime in Duitsland en Nederland het bestempelde als [[Entartete Kunst]].

[[Lodewijk de Boer]] schreef zijn toneelstuk ''De Buddha van Ceylon'' over de Joodse violist Alban Zadok met Bob Hanf in het achterhoofd, toen hijzelf na de oorlog in het Nieuwe Suikerhofje woonde; hij vond in het interview in 1990 dat Hanf zich weigerde aan te passen aan de Duitse bezetting. Hij droeg bijvoorbeeld geen davidster, en liep gewoon over straat. <ref>{{Citeer web|auteur= Eva den Buurman|titel= de Boer schrijft stuk over ontheemden van alle tijden|werk= [[Nieuw Israëlitisch Weekblad]]|datum= 1990-09-14|bezochtdatum= 2024-07-07|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010859665:mpeg21:a0296|via= [[delpher]].nl|archiefdatum= 2024-07-10|archiefurl= https://web.archive.org/web/20240710195601/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010859665:mpeg21:a0296|dodeurl= no}}</ref> Hij bezocht dan de cafés [[Eijlders]], [[Reynders (café)|Reynders]] en de kunstenaarssociëteit [[De Kring (kunstenaarssociëteit)|de Kring]] rond het [[Leidseplein (Amsterdam)|Leidseplein]].

Juni 2023 werd een [[Stolpersteine|Stolperstein]] gelegd voor de deur van Het Nieuwe Suikerhofje ter gedachtenis aan Bob Hanf.<ref>[https://map.stolpersteine.app/nl/amsterdam/locaties/prinsengracht-385-395 Foto Stolperstein Bob Hanf voor het Nieuwe Suikerhofje met levensbeschrijving]</ref>

== Revival ==
In 1962 kwam er (weer) meer aandacht voor zijn werk, mede onder invloed van broer Frits Hanf. In 1964 hingen een deel van zijn werken bij de Sociale Dienst van Amsterdam aan de Lutmastraat. De tentoonstelling in Galerie De Sfinx in 1964 moest voortijdig gesloten worden, omdat zijn werk naar het buitenland, waaronder Duitsland, leek te verdwijnen.<ref>{{Citeer web|auteur= redactie|titel= Expositie Bob Hanf voortijdig gesloten|werk= [[Algemeen Handelsblad]]|datum= 1967-02-16|bezochtdatum= 2024-07-07|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000033881:mpeg21:a0168|via= [[delpher]].nl|archiefdatum= 2024-07-10|archiefurl= https://web.archive.org/web/20240710195618/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=KBNRC01:000033881:mpeg21:a0168|dodeurl= no}}</ref>
In 1964-1965 was er in het [[Gemeentemuseum Den Haag]] een volgende expositie. In 1995 werden zijn werken tentoongesteld in [[Nieuwe Kerk (Amsterdam)|Nieuwe kerk]] te Amsterdam tijdens de expositie ''Rebel, mijn hart, kunstenaars 1940-1945''.

Het beeld dat later over Hanf ontstond was dat hij nauwelijks interesse in zijn werk zou hebben getoond en ook nauwelijks aan promotie van zijn werk zou hebben gedaan. Dit las men ook af uit het portret dan [[Joop Sjollema]] van hem van maakte rond 1942; hij zag eruit als een sloddervos, die niet goed voor zichzelf zorgde. <ref>{{Citeer web |auteur= W. Bronzwaer |titel= Hanf zocht de poëzie in de nachtzijde van het leven |werk= [[de Volkskrant]] |datum= 1982-12-10 |bezochtdatum= 2024-07-07 |url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010857770:mpeg21:a0220 |via= [[delpher]].nl |archiefdatum= 2024-07-10 |archiefurl= https://web.archive.org/web/20240710200113/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ABCDDD:010857770:mpeg21:a0220 |dodeurl= no }}</ref>

In 1982 verscheen een biografie over Hanf van de hand van Toke van Helmond met hulp van Jan Spierdijk, in 2007 een biografie van Huib Ramaer, Wim van der Beek en Niels Bokhove bij [[Waanders (boeken)|Uitgeverij Waanders]].

== Literatuur ==
* Toke van Helmond, ''Bob Hanf 1894–1944'', [[De Engelbewaarder (literatuur)|De Engelbewaarder]], kwartaalschrift van de vrienden van het Amsterdamsch litterair [[Café De Engelbewaarder]], nr. 24 (Amsterdam, 1982).
* Wim van der Beek [beeldend werk], Niels Bokhove [literatuur], Huib Ramaer [muziek], Ruth Tillema-Hanf [voorwoord]; Bob Hanf Stichting, ''Bob Hanf 1894-1944. Veelzijdig kunstenaar''. Zwolle, Waanders, 2007 (inclusief CD met composities en voordracht van teksten van hem).
* Els van Swol, ''Een menacheen - Dichtende componisten: Bob Hanf (1894-1944)''. In [[Mens en Melodie]], 60, 2005, p. 5-9.
* Carine Alders, ''Ongehoord veelzijdig - Een blik op het werk van componist en beeldend kunstenaar Bob Hanf''. In Mens en Melodie, 64, 2009, p. 20-25.

{{Appendix|2=
;Externe links
* [https://www.rijksmuseum.nl/nl/zoeken?p=1&ps=12&involvedMaker=Bob%20Hanf&st=Objects&ii=0 Kunstwerken in Het Rijksmuseum]
* [https://www.stedelijk.nl/nl/collectie/maker/85628-robert-hanf Tekeningen bij Stedelijk Museum Amsterdam]
* [https://www.artindex.nl/lexicon/default.asp?id=6&num=0957901159000070751081017007880900506081&in=bob+hanf Informatie Artindex]
* [https://www.forbiddenmusicregained.org/search/composer/id/100026 Componistenpagina op Forbiddenmusicregained.org]
* [https://www.joodsvirtueelmuseum.nl/kunstenaar/bob-hanf/ Joods Virtueel Museum]
* [https://data.jck.nl/page/aggregation/jhm-museum/M008403 Portret van Bob Hanf (in kleur) door Joop Sjollema via website Joods Museum Amsterdam]
* [https://bobhanf.nl/bob-hanf-stichting/ Bob Hanf Stichting]
* [https://webshop.donemus.nl/action/front/composer/Hanf%2C+Robert Muziek Bob Hanf bij Donemus]
* [https://data.jck.nl/search/?q=hanf&page=1 Joods Cultureel Kwartier]
* [https://rkd.nl/explore/artists/35782 RKD informatie]
* [https://www.joodsmonument.nl/nl/page/31653/robert-hanf Joodsmonument]
* [https://leosmitfoundation.org/bob-hanf Stichting Leo Smit over Bob Hanf]
* [http://www.nederlandsmuziekinstituut.nl/nl/collecties/330 Nederlands Muziekinstituut over Bob Hanf]
* [https://leosmitfoundation.org/bob-hanf Eleonore Pameijer over Robert Hanf] op site van de [[Leo Smit (Nederlands componist)|Leo Smit Foundation]] (geraadpleegd 7 juli 2024)
;Noten
{{References}}
}}

{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Hanf, Bob}}
[[Categorie:Omgekomen in concentratiekamp Auschwitz]]
[[Categorie:Kampgevangene in Westerbork]]
[[Categorie:Nederlands componist]]
[[Categorie:Nederlands Holocaustslachtoffer]]
[[Categorie:Nederlands kunstschilder]]
[[Categorie:Nederlands schrijver]]
[[Categorie:Nederlands violist]]

Bob Hanf - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd