https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=BaljuwBaljuw - Bewerkingsoverzicht2026-04-20T04:06:44ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Baljuw&diff=152239&oldid=prevColani op 21 nov 2024 om 09:162024-11-21T09:16:05Z<p></p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>[[Bestand:Willem van den Kerkckhoven jr.jpg|thumb|[[Willem van den Kerckhoven jr.]] (1678–1758), burgemeester en baljuw van Gouda, lid van de [[Raad van State (Nederland)|Raad van State]].]]<br />
Een '''baljuw''' was een ambtenaar die tijdens het ''[[ancien régime]]'' de vorst vertegenwoordigde in landelijke gebieden en in sommige gevallen in steden. De benaming werd hoofdzakelijk in Noord-Frankrijk, [[Graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]], [[Graafschap Henegouwen|Henegouwen]], [[Graafschap Holland|Holland en Zeeland]] gebruikt. Het rechtsgebied van de baljuw werd het '''baljuwschap''' genoemd.<br />
<br />
In andere gewesten voerden soortgelijke functionarissen de titel van '''drossaard''' ([[hertogdom Brabant]] en [[Graafschap Loon]]), in Franstalige manuscripten ''bailli'' genoemd. En ook [[landdrost]], Amtmann ([[Heilige Roomse Rijk]]), [[amman (functie)|amman]] ([[Brussel (stad)|Brussel]]), [[meier (bestuur)|meier]] (Brabant, onder andere [[Leuven]], [[Asse (Vlaams-Brabant)|Asse]]) en [[schout]] (Brabantse steden, onder andere [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]], [['s-Hertogenbosch]], [[Turnhout]]).<br />
<br />
==Etymologie==<br />
De term 'baljuw', [[Frans]] ''bailli'', [[Engels]] ''bailiff'', is via het [[Oudfrans]]e ''baillif'' afgeleid van het ([[Middeleeuwen|middeleeuws]]) [[Latijn]]se ''baillivus'' of ''bajulivus'' = 'persoon belast met bestuursfunctie', op zijn beurt afgeleid van ''bajulare'' = torsen, dragen.<br />
<br />
==Ontstaan en evolutie==<br />
De instelling van de baljuws ontstond in de Nederlanden, Frankrijk en Vlaanderen tijdens de tweede helft van de [[12e eeuw]] en elders in de loop van de [[13e eeuw]] met de invoering van een nieuwe bestuurlijke indeling. De landsheren introduceerden daarbij in de landen een nieuwe functionaris, de baljuw, die diende op te treden als hun plaatsvervanger.<ref name="OvdA 1993">O. van den Arend. ''Zeven lokale baljuwschappen in Holland.'' 1993.</ref><br />
<br />
In de Nederlanden in de ontstaansperiode van de steden werkten de verplichtingen en lasten, opgelegd door de feodale heren, eerder remmend en hinderend op de handels- en nijverheidsactiviteiten van de stedelijke bevolking. De heren zagen zich geleidelijk aan verplicht een reeks vrijheden, [[privilege (recht)|privileges]] te verlenen, die zowel aan de steden als aan de landheer zelf ruime voordelen verschaften. De oude, vroegmiddeleeuwse instellingen raakten daarbij hopeloos verouderd en beantwoordden niet meer aan de vernieuwde levenswijze. De vroegere vorstelijke ambtenaren ([[burggraaf]], schout, meier, amman, ... ) genoten een relatieve autonomie en lieten vaak hun gezag méér gelden in eigen voordeel dan in dat van hun landheer. Zulke misstanden konden sterke vorsten, zoals de [[Lijst van graven van Vlaanderen|Vlaamse graven]] uit het [[huis van de Elzas]], niet langer dulden. Daartoe moesten zij kunnen beschikken over betrouwbare ambtenaren die geheel in hun dienst stonden en geheel en al van hen afhingen. Zulke ambtenaren waren de baljuws.{{Bron?|Ongeloofwaardig. Hier wordt beweerd dat bajuws verbeterde uitgaven waren van schouten, ammannen, enz, terwijl in de openingsparagraaf te lezen is dat de verschillende benamingen regionaal bepaald waren. De paragraaf lijkt op Vlaanderen betrekking te hebben, wat niet blijkt uit de titel.|2015|06|19}}<br />
<br />
In Vlaanderen verschenen de baljuws het eerst in [[Gent]] (1169), [[Veurne]] (1170), [[Ieper]] (1172) en [[Sint-Omaars]] (1178). Tegen het einde van de 13e eeuw waren er, naast vele anderen, twaalf die de titel van ''grootbaljuw'' mochten voeren: [[Brugge]], Gent, Ieper, [[Rijsel]], [[Dowaai]], Veurne, [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]], [[Oudenaarde]], [[Kortrijk]], [[Kassel (Frankrijk)|Kassel]], [[Sint-Winoksbergen]] en [[Broekburg]]. Het ambt en de bevoegdheden van de baljuw waren geen monopolie voor het graafschap Vlaanderen, maar in geen enkel ander vorstendom (Henegouwen, [[Hertogdom Brabant|Brabant]], ...) kende de instelling ook een algemene verspreiding. In [[Hertogdom Luxemburg|Luxemburg]] kwamen baljuws slechts sporadisch voor.<br />
<br />
De Vlaamse baljuws verschilden in hun functie van de Franse ''koninklijke baljuws''. Franse koninklijke baljuws waren afgevaardigden van de ''Curia Regis'', die groepsgewijs naar de provincies werden gezonden om er in naam van de koning het beheer van de [[provoost (persoon)|provoosten]] te controleren, om er onderzoeken in te stellen, klachten te aanhoren en soms recht te spreken. In Vlaanderen had de baljuw alleen binnen zijn eigen rechtsgebied bevoegdheid en vertegenwoordigde er de graaf van Vlaanderen.<br />
<br />
== Optreden van baljuws ==<br />
Het rechtsgebied van de baljuw kwam ongeveer overeen met de [[kasselrij]], met inbegrip van de stad als hoofdplaats en bestuurscentrum van deze kasselrij. In tegenstelling tot de vroegere burggraaf werd de baljuw benoemd, ontslagen of verplaatst door de graaf, aan wiens toezicht hij geheel was onderworpen en van wie hij ook een vaste bezoldiging ontving. Op deze manier voorkwam de graaf de willekeur en het machtsmisbruik van de voorgangers die grotendeels voor eigen rekening werkten.{{Bron?|Dit hele stuk lijkt specifiek Vlaams, op een enkele opmerking na. Graag een bron die het begrip afbakent met inbegrip van geografische verschillen.|2015|03|04}}<br />
<br />
De meeste baljuws behoorden tot de kleine landadel. De grafelijke dienst, waaraan talrijke gunsten en voordelen verbonden waren, bood hun de gelegenheid hun gehavende fortuin wat te herstellen. Zij moesten Vlaming zijn van geboorte, maar mochten niet afkomstig zijn uit de stad of het gebied waar zij hun ambt uitoefenden. Vele baljuws en (vooral) ex-baljuws kregen, in functie van hun verdiensten, een zetel in de grafelijke raad.<br />
<br />
Op alle gebieden waren zij de vertegenwoordigers van de graaf en de verdedigers van zijn rechten. In de eerste plaats waren zij gerechtelijke en politieambtenaren, belast met de ordehandhaving en de misdaadbestrijding in hun ambtsgebied. Als vervolgingsambtenaren spoorden zij de misdrijven op en traden voor de rechtbanken op als openbare aanklagers. Zij waren zelf geen rechters, maar waakten over de objectiviteit van de rechtbanken, inden voor rekening van de graaf de gerechtelijke boeten en zorgden voor de correcte uitvoering van de vonnissen. Overigens was een baljuw geenszins verplicht vervolging in te stellen: hij kon met de beschuldigde een compromis sluiten, waarbij deze door het betalen van een zeker bedrag buiten vervolging werd gesteld. Dat gaf weleens aanleiding tot misbruiken.<br />
<br />
De baljuw was ook een financieel ambtenaar: de inkomsten die hij boekte voedden in aanzienlijke mate de grafelijke schatkist. In zijn rechtsgebied maakte hij ook de grafelijke verordeningen bekend en waakte over de uitvoering ervan. Bij de uitoefening van zijn macht werd hij bijgestaan door ondergeschikten en door een militie van ''"serjanten"'', ''"vanghers"'' of ''"cnapen"''. Hoogst uitzonderlijk werd de baljuw met zijn militie belast met beperkte militaire operaties. In Holland was de baljuw ook met de zorg voor de [[waterkering]] belast.<br />
[[Bestand:Reception of the civic guard at the Saint Sebastian range by the municipality of The Hague, 1618, by Jan Antonisz van Ravesteyn.jpg|thumb|center|500px|De magistraat van [[Den Haag]] ontvangt de officieren van de schutterij op de Sint Sebastiaansdoelen. Schilderij van [[Jan Antonisz. van Ravesteyn]], 1618]]<br />
<br />
==Actueel==<br />
In het begin van de 21e eeuw wordt de naam baljuw gebezigd als naam van de president van de ''Afdeling [[Nederland]] van de [[Maltezer Orde|Soevereine en Militaire Orde van Malta]]'', waaronder enkele personen behoren met de rang van ''erebaljuw''.<br />
<br />
Op de eilanden [[Jersey (eiland)|Jersey]] en [[Guernsey]] heet de vertegenwoordiger van de Britse koning(in) ''bailiff'' (baljuw). Op munten uit Jersey (het [[Jerseypond]]) staat ''bailiwick of Jersey'' (baljuwschap Jersey). Op bankbiljetten uit Guernsey staat een vergelijkbare tekst.<br />
<br />
De Engelse term ''bailiff'' wordt nog gebruikt voor bepaalde functies als bijvoorbeeld [[Gerechtsdeurwaarder|deurwaarder]].<br />
<br />
==Zie ook==<br />
* [[Lijst van grootbaljuws van Henegouwen]]<br />
* [[Baljuwhuis]] (doorverwijspagina)<br />
* [[Dienstadel]]<br />
* [[Hoogschout]]<br />
* [[Landvoogd]]<br />
* [[Seneschalk]]<br />
<br />
==Literatuur==<br />
* Nowé, Henri (1929): ''Les baillis comtaux de Flandre : des origines à la fin du XIVe siècle''. Brussel: Lamertin<br />
* Koch, Anton Carl Frederik (1951): De rechterlijke organisatie van het graafschap Vlaanderen tot in de 13e eeuw. ''Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent'' 5. [https://openjournals.ugent.be/hmgog/article/id/70520/ pdf]<br />
<br />
{{Appendix}}<br />
{{Navigatie heersers}}<br />
{{Navigatie graden in een ridderorde}}<br />
<br />
[[Categorie:Ambtelijke titulatuur]][[Categorie:Feodaal recht]][[Categorie:Historisch beroep]][[Categorie:Rechterlijke macht]][[Categorie:Rechtsgeschiedenis]][[Categorie:Feodaliteit]][[Categorie:Baljuw| Baljuw]]</div>Colani