Colani: /* De Duitse Orde in de Balije Utrecht */

2024-12-04T13:01:34Z

De Duitse Orde in de Balije Utrecht

Nieuwe pagina

[[Bestand:Adelsprobe beim Kurpf. Georgsorden 1784.jpg|right|350px|Voorbeeld voor een adelsproef uit 1784]]
[[Bestand:Turnierbuch des René von Anjou 20.jpg|right|350px|thumb|Voor de aanvang van het toernooi wordt de adeldom en de verdere toelaatbaarheid van de ridders door herauten beoordeeld. Een van de deelnemers wordt uitgesloten.]]
[[Bestand:Adelsprobe Maria Augusta von Baaden.jpg|thumb|350px|Adelproef met vier kwartieren van Maria Augusta von Baaden (gest. 1729). Illustratie in het Aufschwörbuch van het Damenstifts St. Stephan in Augsburg]]
Een '''adelproef''' is het bewijs dat men tot de [[adel]] behoort. De zuiverheid van deze adel moet naar genoegen van een [[ridderorde (organisatie)|ridderorde]] of een [[sticht|stift]] worden bewezen. Daarbij vraagt men om de kwartierstaat.

Naargelang van de gestrengheid van de orde of het stift moeten meer of minder adellijke voorouders worden aangetoond.

De criteria werden door de eeuwen heen geïntensiveerd zodat ten slotte soms het bewijs werd geëist tot de vierde of zelfs vijfde generatie voorouders. Anderzijds waren er compenserende tendensen en werden na religieuze hervormingen ook academisch geschoolde burgers in het [[kapittel]] van [[Seculiere kanunnik|kanunniken]] van een [[kathedraal]] toegelaten<ref>historisches-lexikon-bayerns. [https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_45028]. Gezien op 1 augustus 2013. [https://web.archive.org/web/20150924041718/http://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_45028 Gearchiveerd] op 24 september 2015.</ref>. De adelsproef gaf de weinig intellectueel gevormde adel de mogelijkheid om de academisch gevormde burgers ondanks hun kennis en capaciteiten uit te sluiten van eervolle, lucratieve en invloedrijke posities.

De adelproef was voor de middeleeuwse maatschappij een probaat instrument om de nagestreefde verdeling van de mensheid in [[Stand (maatschappelijk)|drie standen]] (geestelijkheid, adel, en boeren) af te dwingen. Sociale mobiliteit werd onmogelijk gemaakt.{{Bron?|Wat verstaat u onder 'Sociale mobliteit'? Stijgen op de sociale ladder bestond in de ME ook. Ruiters werden ridders, ridders vermengden zich met adel. Is dat geen sociale mobiliteit?|2015|11|09}}

De eenvoudigste adelproef bestond uit het aantonen van de adel van de vader.

Soms werden vier kwartieren geëist, ook acht, zestien of zelfs 32 kwartieren (de adeldom van de vijf generaties waaronder dus de [[Voorouder|betovergrootouders]]) komen incidenteel voor.

Meestal ziet een op schrift gestelde adelproef er uit als een stamboom met bij iedere naam een wapenschild, vaak met de pronkstukken zoals de [[rangkroon]]. Voor de meeste orden is de verklaring door de kandidaat dat de stamboom correct is opgemaakt voldoende voor de opname. Soms werden getuigen opgeroepen.

Aan de adelproef konden ook bijkomende eisen worden gesteld. Soms vroeg men om twee mannelijke grootouders die ieder stamden uit een geslacht die tweehonderd jaar tot de adel had behoord. Soms ging het om de eis dat de twee grootvaders en hun voorgeslacht tot de Duitse adel hadden behoord.

De adelsproeven komen voor het eerst voor in het gecodificeerde recht van de late hoogmiddeleeuwen (de 14e eeuw). De adel had zich sinds haar ontstaan in de 10e eeuw steeds meer tot een gesloten [[kaste]] ontwikkeld. Deze geslotenheid kreeg in de codificatie van de adelproeven haar beslag.

De [[Sachsenspiegel]] beschreef in de eerste helft van de 13e eeuw de eisen die aan de "Schoffenbarfreiheit" en het recht op satisfactie bij [[tweegevecht]]en werden gesteld. Het ging daarbij om de vier adellijke grootouders. Deze eis werd al snel ook aan de deelnemers aan [[toernooi]]en gesteld. In het Duits deed daarom het begrip "turnierfähig" zijn intrede. Deze eis werd al snel ook door stiften, bij benoemingen tot ambten in het landsbestuur, de aankoop van [[riddergoed|riddermatige goederen]], opname in orden en kapittels gesteld. Stiften voor adellijke ongehuwde vrouwen en weduwen gingen van kandidaten de afstamming van ouders die ieder tournierfähig waren eisen. Zo ontstond het begrip [[stiftadel]]. In Duitsland zijn nog stiften die deze eis aan de inwonende en verbonden dames stelden. Ook in het [[Abdijvorstendom Thorn]] in de Zuidelijke Nederlanden werd deze eis aan de stiftdames gesteld.

De adelproeven die de kerk oplegde zijn in Pauselijke [[privilege (recht)|privileges]] en [[bul (document)|bullen]] vastgelegd. De uitbreiding van de eisen laat zich volgen van de riddermatige [[domheer|domheren]] van [[Bamberg (stad)|Bamberg]] in 1399 via de vier adellijke voorouders die in 1477 in [[Eichstätt (stad)|Eichstätt]] werden vereist tot de acht adellijke voorouders die in 1594 in [[Würzburg (stad)|Würzburg]] werden geëist. Hoe zuidelijker men in het Duitse Rijk kwam, hoe strenger de eisen van de adelproef waren.

De Orde van Malta maakte een adelproef van vier adellijke grootouders in de 14e eeuw tot een vereiste voor toetreding. In 1631 verscherpte de Duitse langue van de orde deze proef tot de adeldom van de 16 overgrootouders.

De Duitse Orde volgde het voorbeeld van de Maltezer ridders. Waar in de 16e eeuw vier adellijke grootouders werden vereist verscherpte de orde de adelproef in 1671 tot 16 adellijke overgrootouders.

De ridders deelden de hoge inkomsten van de orde die vooral in Duitsland veel landgoederen bezat. Door adelsproeven reserveerde de adel de inkomsten van de rijke orden en stiften voor de eigen kinderen en familieleden die, wanneer zij niet opvolgden op het familiegoed (vaak een [[majoraat]]) of huwden via de orden en stiften werden onderhouden.

De uitsluiting van de abdijen door adelsproeven was een succesvolle tactiek om niet aan de roep naar hervormingen van kerk en kloosters tegemoet te komen. In de ogen van de adel was de adelproef die niet in de regels van Benedictus voorkomt niet in strijd met de eerder egalitaire strekking van de [[benedictijnen|benedictijnse regel]].

In 1714 ging het hoogadellijke stift van [[Sint Anna-orde|Sint-Anna]] in Würzburg en München nog verder dan de adelproef van acht grootouders. De stiften namen nu alleen dochters uit "[[Rijksonmiddelbaar|Reichsunmittelbare]]" families, de ongeveer 1000 regerende vorsten in het Duitse Rijk, op.
De afkomst moest door vier mannelijke getuigen (over de vrouwelijke lijn) en de vader (over de mannelijke lijn) onder ede worden bevestigd.

Het opstellen van de documenten die voor de adelproef noodzakelijk waren was een ingewikkelde en kostbare zaak. [[Heraut]]en, [[wapenkoning]]en en [[adelsmaarschalk]]en speelden daarin een rol en de archieven werden door deskundige [[Genealogie (geschiedkunde)|genealogen]] onderzocht. De documenten die zij opstelden zijn een belangrijke bron van kennis over de familiegeschiedenissen en de [[heraldiek]].

In het Heilige Roomse Rijk van de Duitse Natie bezaten de [[rijksridder]]s banken in de [[Rijksdag (Heilige Roomse Rijk)|Rijksdag]] vanwaar zij een collectieve stem, of halve stem, uitbrachten. Deze [[rijksridderschap]]pen waren op regionale basis samengesteld. In de 17e eeuw sloten de rijksridders hun rijen middels een adelproef.

Ook voor functies in bepaalde hofhoudingen, het Weense keizerlijke hof was bijzonder streng, waren kwartierstaten en adelproeven onontbeerlijk. Een kamerheer moest in Beieren in het midden van de 17e eeuw acht adellijke grootouders aantonen. Een [[aartsdrossaard]] of Truchsess kon met vier edele grootouders volstaan. Het Weense hof stelde in de late 19e eeuw zo hoge eisen aan de adel van de dienaren van Keizer en Keizerin dat het aantal families waaruit de [[Kamerheer|kamerheren]] en [[hofdame]]s konden worden gerekruteerd zeer beperkt was.

De Beierse [[Huisridderorde van de Heilige Georg]] is uniek in het handhaven van het gesloten adellijke karakter. De [[adelsproef]] die de aspirant-leden moesten doorstaan was zelfs voor 18e-eeuwse begrippen bijzonder streng. Voor opname wordt van de vier grootouders geëist dat zij uit geslachten stamden die al vierhonderd jaar tot de adel behoorden. Van de 32 groot-groot-grootouders moest de adel worden aangetoond. Deze regel is nog steeds van kracht. De orde is daarmee praktisch gesloten voor de [[briefadel]].

Andere prominente adellijke orden zoals de [[Orde van Malta]] hebben hun rangen geopend voor vooraanstaande burgers of edellieden die onvoldoende kwartieren bezitten. Deze worden daar als [[Ridder van Magistrale Gratie]] opgenomen.
De [[heraldiek|heraldische]] gebruiken van de orde zijn als die van andere orden. De leden hangen hun keten of kruis als [[pronkstuk]] rond hun [[Wapen (heraldiek)|wapenschild]]<ref>Des Churbaierischen Hohen Ritter-Ordens St. Georgii Wappen-Kalender 1763 op [http://books.google.nl/books?id=DO1BAAAAcAAJ&pg=PT169&lpg=PT169&dq=Haus-Ritterorden+vom+Heiligen+Georg&source=bl&ots=rU7o9AbhGH&sig=uX_FCQ49SqzwNn0ScwxwpOGmQ8Q&hl=nl&sa=X&ei=Sqn3UdL3OcST0AXyxYHQDg&ved=0CFsQ6AEwCTgK#v=onepage&q=Haus-Ritterorden%20vom%20Heiligen%20Georg&f=false]. Gezien in juli 2013</ref>.

==De Duitse Orde in de Balije Utrecht==
De [[Duitse Orde]] in de protestantse Balije Utrecht stelde ook nog lange tijd hoge eisen aan de adeldom van de expectanten en ridders. De eis dat de Nederlandse ridders-expectanten "zestien kwartieren oude adel niet besmet met [[bastaardij]]" moesten aantonen, werd afgezwakt tot "vier kwartieren met twee grootvaders van families die al vóór 1795 jaar tot de adel behoorden". Het kapittel achtte ook deze toelatingseis aan het begin van de 21e eeuw onhoudbaar en vroeg de [[Hoge Raad van Adel]] om een advies over nieuwe toelatingseisen, omdat het "voortbestaan van de orde" niet meer gegarandeerd kan worden.<ref>[https://www.hogeraadvanadel.nl/HRvA_jaarverslag_2003.pdf Jaarverslag 2003] - Hoge Raad van Adel. Aan de Ridderlijke Duitsche Orde, Balije van Utrecht, werd advies verstrekt inzake aanpassing van de toelatingseisen tot deze Orde. Volgens de laatstelijk in 1986 gewijzigde statuten dienen aspirant-leden van het mannelijk geslacht te zijn, de Nederlandse nationaliteit te bezitten, de “reformatorische” godsdienst te belijden en te kunnen bogen op vier adellijke kwartieren van ten minste 200-jarige adeldom. Uit verschillende de laatste jaren gedane onderzoeken is echter gebleken dat het aantal potentiële kandidaten dat aan deze toelatingseisen voldoet te gering is om aan de Orde voldoende toekomstperspectief te bieden. Gezien op 2 augustus 2013. [https://web.archive.org/web/20160309193956/http://www.hogeraadvanadel.nl/HRvA_jaarverslag_2003.pdf Gearchiveerd] op 9 maart 2016.</ref>

Mede op grond van een reeds in 2003 uitgebracht advies van de Hoge Raad van Adel inzake aanpassing van de toelatingseisen, waar het de eis van vier adellijke kwartieren betreft, stelde de Ridderlijke Duitsche Orde, Balije van Utrecht, in 2006 nieuwe statuten vast. Sindsdien is slechts één adellijk kwartier paternel (aan de vaderszijde) van vóór 1795 en één adellijk kwartier maternel (aan de moederszijde) zonder ouderdomsgrens vereist.<ref>[https://www.hogeraadvanadel.nl/HRvA_jaarverslag_2006.pdf Jaarverslag 2006] - Hoge Raad van Adel. Gezien 3 augustus 2013. [https://web.archive.org/web/20160308194146/http://www.hogeraadvanadel.nl/HRvA_jaarverslag_2006.pdf Gearchiveerd] op 8 maart 2016.</ref>

{{Appendix}}

[[Categorie:Adel]][[Categorie:Ridderorde]]

Adelproef - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* De Duitse Orde in de Balije Utrecht */