Colani: 1 versie geïmporteerd

2024-01-18T16:17:46Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

De '''achtentwintig''' was een [[Nederland]]se munt ter waarde van 28 [[stuiver]]s.<ref>Meertens Instituut [https://www.meertens.knaw.nl/boedelbank/boedellexicon/dossiers/gg.htm Afbeelding achtentwintig] . [https://web.archive.org/web/20160116032729/http://www.meertens.knaw.nl:80/boedelbank/boedellexicon/dossiers/gg.htm Gearchiveerd] op 16 januari 2016.</ref>[[Bestand:28 stuivers of zilveren florijn deventer.jpg|thumb|28 stuiverstuk of zilveren florijn uit 1619 van de stad Deventer, op naam van [[Lijst van Rooms-Duitse koningen en keizers|Rooms-Duits keizer]] [[Keizer Matthias|Matthias I]]. De rijksappel in het centrum op de keerzijde toont het getal 28, waarvan de 2 hier ondersteboven staat door een fout van de stempelsnijder.]]
[[Bestand:Deventer florijn 1684 klop.jpg|thumb|28 stuiverstuk of zilveren florijn uit 1684 van de stad Deventer, op naam van Rooms-Duits keizer [[Keizer Leopold I|Leopold I]]. Op de keerzijde staat een klop met de letters 'HOL', aangebracht in 1693 op last van de Staten van Holland, om toekomstige minderwaardige florijnen uit omloop te weren.]]
[[Bestand:14 stuivers of halve zilveren florijn friesland.jpg|thumb|14-stuiverstuk of halve zilveren florijn uit 1601 van Friesland. De beeldenaar op de keerzijde vertoont een edelman met klapmuts.]]

De achtentwintig, volgens het [[Woordenboek der Nederlandsche Taal]] mogelijk een afkorting van de ''achtentwintigstuiverspenning'' of het ''achtentwintigstuiversstuk'', werd voor het eerst geslagen in 1601 en heeft tot 1846 dienstgedaan. De munteenheid is in de loop der jaren op verschillende manieren uitgevoerd, en is dan ook bekend geworden onder diverse namen: ''[[goudgulden]]'', ''zilveren [[Nederlandse 1 gulden|florijn]]'' of ''zilveren [[daalder]]''; in de volksmond werd een bepaalde achtentwintig ook aangeduid als klapmuts, naar het hoofddeksel van de man op de [[beeldenaar]]. De waarde van de munt was iets minder dan die van een echte daalder, die dertig stuivers waard was.

De zilveren florijn van 28 stuivers werd ingevoerd door de [[Staten van Friesland]], al spoedig gevolgd door andere provincies en steden, tezamen met de onderdelen ½ florijn van 14 stuivers en ¼ florijn van 7 stuivers. Deze muntslag wekte ongenoegen bij de [[Staten van Holland en West-Friesland|Staten van Holland]], die streefden naar een uniform muntstelsel. Pas bij de [[geldhervorming]] van [[Willem II der Nederlanden|koning Willem II]] in [[1846]] verdwenen de laatste florijnen uit roulatie.<ref>G. Henzen ''De Republiek der Zeven verenigde provinciën'', Prijslijst 299, Munthandel G. Henzen 2017.</ref>

Dat laatste vormt de bron van het gezegde ''een achtentwintig voor een daalder nemen,<ref>{{Citeer web |url=http://www.geldmuseum.nl/spreekwoord/index.php?id=230 |titel=Website geldmuseum |archiefurl=https://archive.today/20120530175758/http://www.geldmuseum.nl/spreekwoord/index.php?id=230 |archiefdatum=30 mei 2012 |dodeurl=ja }}</ref>'' dat wil zeggen ook met iets minder genoegen willen nemen. Ook het gezegde ''de klop is er op'' verwijst naar deze munt van 28 stuivers en werd wel gebruikt voor een vrouw van ''28 jaar'' die nog ongehuwd was. (Een [[klop (inslag)|klop]] is een waarmerk, aangebracht ter onderscheid van te lichte munten van 26 stuivers<ref>Stoett, F.A. ''Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden'', 4e druk, 1923-1925, zie [https://www.dbnl.org/tekst/stoe002nede01_01/stoe002nede01_01_1210.htm#935 Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren]. [https://web.archive.org/web/20070828033045/http://www.dbnl.org:80/tekst/stoe002nede01_01/stoe002nede01_01_1210.htm Gearchiveerd] op 28 augustus 2007.</ref> en ter onderscheid van de zwaardere daalder van 30 stuivers<ref>[[Nicolaas Beets|Beets, Nicolaas]] ''Van achtentwintigen en andere gedemonetiseerden'' in: ''Na vijftig jaar : noodige en overbodige opheldering van de Camera Obscura'', 2e druk, 188 , zie [https://www.dbnl.org/tekst/beet005wvan01_01/beet005wvan01_01_0053.htm Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren]. [https://web.archive.org/web/20081014032230/http://www.dbnl.org/tekst/beet005wvan01_01/beet005wvan01_01_0053.htm Gearchiveerd] op 14 oktober 2008.</ref>). Het [[Spreekwoordenboek der Nederlandsche taal]] noemt omstreeks 1860 ook nog het volgende spreekwoord: ''Ik zal maken, dat ik het aan je verdien, zei de beul, en hem was van een' gaauwdief een achtentwintig gepresenteerd, om wat zoetjes te geeselen,<ref>{{Aut|P.J. Harrebomée}} ''Spreekwoordenboek der Nederlandsche taal'' (3 delen). Verba, Hoevelaken 1990 (herdruk van de uitgaven daterend van 1858-1862.) Het geciteerde spreekwoord is te vinden in ''Deel 1'', blz. 10, zie [https://www.dbnl.org/tekst/harr001spre01_01/harr001spre01_01_0011.htm dit boek in Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren] . [https://web.archive.org/web/20100128212222/http://www.dbnl.org:80/tekst/harr001spre01_01/harr001spre01_01_0011.htm Gearchiveerd] op 28 januari 2010.</ref>'' waarbij tegenwoordig niet meer duidelijk is of de beul zich nu meer of minder zou gaan inspannen.

Uit het criminele vonnisboek van Gouda blijkt, dat er naast de Nederlandse achtentwintig ook een Engelse variant bestond. In 1759 werd de boerenmeid Arriaentje den Houteycker streng gegeseld en verbannen vanwege de diefstal van onder meer een Engelse ''achtentwintig''.<ref>[https://web.archive.org/web/20190712230748/https://www.samh.nl/page/genealogy/oud-rechterlijke-archieven/1353893 Crimineel vonnisboek Gouda 1759]</ref>

In 1851 werd de achtentwintig nog gebruikt in het Belgische rekenonderwijs. In ''De school en letterbode of Bijdragen ter bevordering van het onderwijs'' staat de volgende opgave:
"Antonie besteedde voor een leesboek een' halven gulden; de boekverkooper gaf hem van een' achtentwintig 3 kwartguldens terug; was dat goed?"<ref>''De school- en letterbode of Bydragen ter bevordering van onderwys, letterkunde en geschiedenis'', achtste jaergang 1851, blz. 366, (bibliotheek Universiteit Gent), zie [http://books.google.nl/books?id=j2ETAAAAQAAJ&dq=%22De+school+en+letterbode%22+1851&printsec=frontcover&source=bl&ots=j7H7ITFX3f&sig=1IKQRD-iCUQAA1fmaPYsRRkApZw&hl=nl&ei=gxPDSYqJH8vN-Qaj0sycBQ&sa=X&oi=book_result&resnum=5&ct=result#PPA366,M1 deze uitgave bij Google Books]</ref>

Dat het rekenen met de onronde verhoudingen tussen de muntsoorten geen sinecure was, blijkt in onderstaand vermakelijk citaat uit ''Idee 1092'' van [[Eduard Douwes Dekker|Multatuli]] (die daarin ook pleit voor een Europese munteenheid):

{{Citaat|''In Wouter's<ref>Bedoeld wordt [[Woutertje Pieterse]], de hoofdpersoon van het gelijknamige boek van Multatuli.</ref> jeugd - en lang daarna nog - hadden wy in Holland allerlei muntsoorten, waarvan de gemeene deeler soms zeer ver te zoeken was. De [[Nederlandse gulden|gulden]] was verdeeld in twintig [[stuiver]]s. De hollandsche [[rijksdaalder|ryksdaalder]] bedroeg vyftig stuivers, de zeeuwsche twee en vyftig. De ‘daalder’ was anderhalven gulden waard, en de ‘[[goudgulden]]’ werd: ‘acht-en-twintig’ genoemd naar 't getal stuivers dat zoo'n stuk bedroeg. Van muntslag, [[randschrift]] en zelfs van cirkelvormigen omtrek, was by de meeste stukken geen spoor meer te vinden. Dat dit allergunstigst werkte op de industrie van [[valsmunterij|valschmunters]], en vooral van [[Snoeien (numismatiek)|muntsnoeiers]], ligt voor de hand. En die heeren hebben dan ook daarvan jaren lang 'n niet zeer bescheiden gebruikgemaakt. Bovendien was elke transaktie zeer gevaarlyk by avend en onvoldoende verlichting.''<br /><br />''Behalve de genoemde muntsoorten hadden we nog [[drieguldenstuk]]ken, [[dukaton]]s van drie-en-zestig stuivers, die in de wandeling ‘ryders’ werden genoemd, en nog anderen die ik me niet duidelyk herinner. Ten-bewyze hoe moeilyk 't viel sommige geldsoorten van anderen te onderscheiden, moge aangevoerd worden dat men genoodzaakt is geweest, de zgn. acht-en-twintigen, behalve den gewonen doch onkenbaar geworden muntslag, van 'n byzonder [[Stempel (numismatiek)|stempel]] - poinçon<ref>Multatuli bedoelt hier waarschijnlijk de eerdergenoemde 'klop'.</ref> - te voorzien, wat dan ook de eenige manier was om te voorkomen dat men ze uitgaf of aannam voor ‘daalders.’ De ‘[[Pietje (munt)|pietje]]s’ - onderdeelen van den zeeuwschen ryksdaalder - waren altyd krom gebogen, om ze van 't kroost der hollandsche ryksdaalders te onderscheiden. Wie zich nooit vergiste in de waarde van vyf-stuiverstukken, zest'halven, en [[schelling]]en van zes stuivers, van kwart-zeeuwen en dertiend'halven, was 'n soort van geleerde, of ten-minste iemand die bogen kon op 'n zeer gezocht specialismus.''|{{Aut|Multatuli}}, ''Ideeën VI'', 1878<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/mult001idee06_01/mult001idee06_01_0012.php#idee1092 Ideeën VI op DBNL.org] </ref>}}

==Zie ook==
*[[Lijst van oude muntsoorten in de Lage Landen]]

{{Appendix}}

[[Categorie:Nederlandse munt]]
[[Categorie:Historische munteenheid]]

Achtentwintig (munt) - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd