Colani: Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"

2024-11-17T06:14:32Z

Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"

Nieuwe pagina

{{Zijbalk jaren in eeuw|3|4|5}}
De '''5e eeuw''' (van de [[christelijke jaartelling]]) is de 5e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren [[401]] tot en met [[500]]. De 5e eeuw behoort tot het [[1e millennium]].

[[Bestand:Europe map 450.png|thumb|Europa in 450]]

== Langjarige gebeurtenissen en ontwikkelingen ==
;Romeinse Rijk
* Het [[West-Romeinse Rijk]] krijgt in
de laatste eeuw van zijn bestaan te maken met Geruzie tussen de Kerk en
de keizer, generaals die de dienst uitmaken en barbaarse volken die de legers besturen. De daadwerkelijke macht in het Rijk
ligt niet meer bij de keizer, maar bij achter de schermen regerende generaals, vaak van Germaanse afkomst.
* [[Rome (stad)|Rome]] wordt in 410 geplunderd door de [[Visigoten]]. [[Paus Leo I]] weet in 452 [[Atilla]] te overreden om Rome niet te plunderen, maar in 455 plunderen de [[Vandalen]] de stad. Rome weet zich enigszins te herstellen in de decennia erna maar het krijgt een zware klap te verduren wanneer de [[Vandalen]] [[Carthago]], hoofdstad van de zeer belangrijke provincie [[Africa (Romeinse rijk)|Africa]], innemen. Pogingen om de provincie te heroveren worden onderbroken door de invasie van de [[Hunnen]] onder leiding van [[Attila de Hun|Atilla]], die vanuit Azië doordringen tot in West-Europa.
* Na Atilla's nederlaag en dood bundelen het Oost- en West-Romeinse Rijk de krachten in 468 om de Vandalen uit Africa te verdrijven, maar het wordt een grote mislukking. In [[476]] wordt de laatste West-Romeinse keizer, [[Romulus Augustulus|Romulus Augustus]], afgezet door de [[Ostrogoten]].
* De regeringszetel van het West-Romeinse Rijk wordt verplaatst van Milaan naar [[Ravenna (stad)|Ravenna]].
* 480: Dood van [[Julius Nepos]] in [[Dalmatia]], de laatste [[de jure]] West-Romeinse keizer.
* De Romeinse macht op het [[Iberisch Schiereiland]] gaat verloren, maar het [[Visigotische rijk]] is een bondgenoot tot de val van Rome.
* De [[gladiator (hoofdbetekenis)|gladiatorenspelen]] worden verboden.

;Volksverhuizingen
* [[Attila de Hun|Attila]] trekt met de [[Hunnen]] vanuit [[Centraal-Azië]] westwaarts. In Rusland voegen zich onder meer [[Slavische volkeren|Slaven]], [[Goten]] en [[Alanen]] onder de Hunse troepen zodat zijn aanvalskracht zich nog versterkt. Attila's rijk, met het centrum in [[Pannonië]] (nu Hongarije), strekt zich ten slotte uit van de [[Kaukasus (gebied)|Kaukasus]] tot aan de Rijn. Ze maken vele strooptochten door Europa, meestal in het [[West-Romeinse Rijk]] en ze bedreigen zelfs Rome. In 451 worden ze door de [[Romeinse Rijk|Romeinen]] en [[Visigoten]] verslagen bij de [[Slag op de Catalaunische Velden]].<ref>Roberts, J: "History of the World.". Penguin, 1994.</ref>
* In meerdere migratiegolven verspreiden de [[Turkse volkeren]] zich over Eurazië. Te paard kunnen de Turkse nomaden in korte tijd grote afstanden afleggen over de vlakke steppen. Ook hun militaire tactieken en diplomatie versnellen hun verspreiding. Met de komst van de Hunnen naar Europa vestigen zich ook voor het eerst permanent Turkse volkeren zoals de [[Avaren (Europa)|Avaren]], [[Bulgaren]] en [[Rijk der Chazaren|Chazaren]] in Europa.
* 406: De [[Sueben|Suevi]], [[Alanen]] en [[Vandalen]] steken de bevroren [[Rijn]] over nabij [[Mainz]] en vallen [[Gallië]] binnen. Dit is het begin van de val van de Romeinse westgrens. [[Constantijn III van Rome]] verplaatst in 407 zijn legioenen van [[Brittannië]] naar [[Gallië]] en bezet [[Arles]].
* De [[Ripuarische Franken|Franken]] vestigen zich aan de andere zijde van de [[Rijn]] in [[Gallië]]. [[Keulen (stad)|Keulen]] komt in hun handen en zij bezetten de streek tussen [[Koblenz (Duitsland)|Koblenz]], [[Trier]] en [[Metz (hoofdbetekenis)|Metz]]. De Romeinse veldheer [[Flavius Aëtius|Aetius]] trekt ten strijde tegen deze invallers en sluit een verdrag, waarbij hij aan de Franken de verdediging van de middenloop van de Rijn toevertrouwt.
* De Westgoten of [[Visigoten]] mogen zich vestigen in de Romeinse provincie [[Aquitanië]]. Tolosa ([[Toulouse (stad)|Toulouse]]) is hun eerste [[hoofdstad]]. In de loop der jaren kunnen ze door het verval van het [[Romeinse Rijk|Romeins]] centraal bestuur hun gebied uitbreiden in het noorden tot de [[Loire (rivier)|Loire]] en in het zuiden over grote delen van [[Spanje]], waar het [[Visigotische Rijk]] het [[Suevische Rijk]] als buur heeft.
* De Vandalen trekken strijdend vanuit het noordoosten richting Zuidwest-Europa. Zij vestigen zich voor een korte tijd in Zuid-Spanje maar onder druk van de na hen binnenvallende [[Visigoten]] steken ze later de Straat van Gibraltar over, vestigen het [[Vandaalse rijk]], voornamelijk gelegen in de kuststreek van Noord-Afrika rondom hun hoofdstad [[Carthago]], en gaan uiteindelijk op in de Noord-Afrikaanse bevolking.

;Europa
* De [[Angelsaksen]] beginnen aan een grootschalige kolonisatie en invasie van Brittannië. De invallers slagen er vrij snel in om gebieden in het zuidoosten van Engeland te veroveren op de [[Romano-Britten]]. Uit deze gebieden vormen verschillende hoofdmannen de koninkrijken [[Koninkrijk Kent|Kent]], [[Koninkrijk Essex|Essex]] en [[Koninkrijk Sussex|Sussex]].
* Het vroege succes van de Angelsaksische kolonisatie van Brittannië komt abrupt ten einde als de Romano-Britten een beslissende overwinning behalen op de Angelsaksen in de [[Slag bij Mons Badonicus]]. Hierna slagen de Britten erin om de Angelsaksen in zuidoostelijke richting terug te drijven en gedurende veertig jaar op afstand te houden.
* Vanaf [[440]] steekt een deel van de [[Saksen (volk)|Saksen]] de [[Noordzee]] over en valt [[Groot-Brittannië (eiland)|Brittannië]] binnen, samen met de [[Angelen]], [[Friezen]] en de [[Juten (volk)|Juten]].
* Het Angelsaksische [[Futhorc]] alfabet wordt in [[Angelsaksisch Engeland|Engeland]] gebruikt.
* Rond [[450]] is de invloed van de Romeinen in Gallië zodanig in betekenis afgenomen dat deze Germaanse volken zelfstandige koninkrijken vormen. Alleen in een deel van [[Gallia Lugdunensis]] blijft de Romeinse bestuursstructuur tot [[486]] intact. Dit [[Gallo-Romeinse Rijk]] wordt gesticht door [[Aegidius]] in [[461]].
* Onder [[Childerik I|Childerik]] en [[Clovis I|Clovis]] is [[Doornik]] de hoofdstad van het [[Frankische rijk]], tot [[486]], als Clovis de regeringszetel verplaatst naar [[Parijs (hoofdbetekenis)|Parijs]].
* De [[Bajuwaren]] vestigen zich in het tegenwoordige Zuid-Beieren en Oostenrijk.

;Feodaliteit
* Een groot aantal Germaanse boeren geeft, vanwege de onveilige situatie in Europa, zijn vrijheid en bezit over aan gewapende [[leenheer|leenheren]] in ruil voor bescherming. Dit wordt [[feodalisering]] genoemd.
* Een klein aantal boeren weet zijn vrijheid en zijn eigen hoeve te behouden en zorg te dragen voor de eigen bescherming. Deze boeren worden [[weerboer]]en genoemd. Enkele weerboeren lukt het om een paard en harnas te bekostigen en zij stijgen zodoende op in de rangen van de lage adel als ridder ([[ridder (ruiter)|miles]]).
* Andere weerboeren vergroten hun boerenbedrijf door pachten van grond en het aannemen van knechten en komen in dienst van een leenheer als [[schout (hoofdbetekenis)|schout]] of [[huisman (hoofdbetekenis)|huisman]].

;Godsdienst
* De christenheid worstelt met de goddelijke en de menselijke natuur van Jezus. [[Nestorianen]], [[Monofysieten]] en [[Miafisieten]] geven daaraan elk een eigen invulling. Na de concilies van [[Concilie van Efeze (431)|Efeze]] en [[Concilie van Chalcedon|Chalcedon]] ontstaan de [[oriëntaals-orthodoxe kerken]], los van Rome. Zij wijzen de [[tweenaturenleer]] af en gaan uit van een samensmelten van beide naturen in Zijn persoon.
* De orde van de [[Acoemeten]] wordt aan het begin van de 5e eeuw gesticht door Alexander. De Acoemeten hebben tot doel een onafgebroken gebedsdienst te houden die ook 's nachts voortgaat. Nadat hij een eerste klooster heeft gevestigd op de oevers van de [[Eufraat]], poogt Alexander tevergeefs kloosters te stichten in [[Antiochië (hoofdbetekenis)|Antiochië]] en [[Palmyra (Syrië)|Palmyra]]. Ook in [[Constantinopel]] wordt hij met vijandigheid tegemoetgetreden, onder meer door de patriarch [[Nestorius van Constantinopel]] en de keizer. Zijn opvolger, abt Johannes, vestigt een klooster aan de oostelijke zijde van de Bosporus. Later zijn het ook Acoemeten die het beroemde [[Stoudiosklooster]] in Constantinopel bevolken.
* Aan het begin van de eeuw komt het vraagstuk van de vrije wil ter sprake. De Engelse monnik [[Pelagius (monnik)|Pelagius]] ontkent de [[erfzonde]] en belijdt dat de mens op elk moment vrijelijk voor goed of slecht kan kiezen. [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] bestrijdt Pelagius en benadrukt dat mensen van nature altijd tot het slechte neigen. Pelagius beschuldigt Augustinus daarop van [[manicheïsme]], waarin te veel macht wordt toebedacht aan de 'boze'. Op het [[Concilie van Carthago]] (418) wordt de leer van Pelagius echter als [[ketterij|heresie]] veroordeeld en wordt de leer van de erfzonde bevestigd. Opvallend is dat dit een puur westerse discussie blijft; in de oosterse kerken speelt Augustinus als theoloog nauwelijks een rol.
* Volgelingen van de heilige [[Maron (heilige)|Maron]] verbreiden het christendom over het Midden-Oosten.
* [[Sint-Patrick]] bekeert duizenden Ieren.
* [[Armeens alfabet]] ontworpen door [[Mesrop Masjtots|Sint Mesrob]] ([[405]])

;Azië
* Het [[boeddhisme]] bereikt [[Myanmar]] en [[Indonesië]].
* Het [[Boek van de Late Han]] of ''Houhanshu'' is een van de boeken uit de [[Vierentwintig Geschiedenissen]], de verzameling officiële geschiedenissen van Chinese keizerlijke dynastieën. Het boek wordt in de vijfde eeuw voltooid, maar pas na 445, het jaar waarin de samensteller, [[Fan Ye]] (398-445), wordt terechtgesteld. Het werk beschrijft de geschiedenis van de [[Oostelijke Han-dynastie]] (25-220) en komt meer dan twee eeuwen na de val van de dynastie tot stand.

;Afrika
* De [[Vandalen]] trekken vanuit Gallië via Spanje naar [[Africa (Romeinse rijk)|Africa]] en veroveren in 439 [[Carthago]]. Het [[Vandaalse Rijk]] vormt de volgende vijftig jaar een bedreiging van Rome.
* Onder de regering van koning [[Ezana]] aanvaardt [[Koninkrijk Aksum|Aksum]] het [[christendom]] omstreeks 450. Het rijk strekt zich dan uit van Oost-Soedan tot in Saba, het huidige Jemen, met handelsroutes naar Griekenland, Rome, Perzië en Egypte. Uitgevoerd worden vooral goud en ivoor.
* Indonesische kolonisten bereiken [[Madagaskar]].
* De [[Hopewellcultuur]] eindigt.
;Amerika
* 455: [[Chichén Itzá|Chichen Itza]], Mexico gesticht.

;Uitvindingen en ontdekkingen
* De zware [[ploeg (werktuig)|ploeg]] wordt gebruikt in de [[Slavische volkeren|Slavische]] landen.
* Metalen [[hoefijzer]]s zijn gebruikelijk in Gallië.

;Kunst
De [[Aureool|nimbus]] doet zijn intrede in de [[christendom|christelijke]] kunst. Aanvankelijk alleen bij de [[Drie-eenheid]] en de [[engel]]en, maar later worden ook de [[apostelen]], [[heilig]]en en anderen ermee afgebeeld. Het gaat hier steeds om een lichtschijn om het hoofd van een heilige. De oudste vorm is een gouden schijf, in de renaissance een cirkel. De beeltenis van Jezus Christus heeft steeds een [[Kruis (christendom)|kruis]] in de nimbus, de z.g. ''kruisnimbus'', later ook een soort stralenkrans, min of meer in kruisvorm.

== Belangrijke personen van de 5e eeuw ==
* [[Agatharchos van Samos|Agatharchos]], Griekse kunstenaar
* [[Flavius Aëtius]], laatste grote Romeinse generaal
* [[Alarik I|Alaric I]], koning der [[Visigoten]]
* [[Aspar]], Oost-Romeinse generaal en politicus
* [[Attila de Hun|Attila]]
* [[Augustinus van Hippo]], bisschop, godsdienstgeleerde
* [[Bodhidharma]], stichter van het [[zen]]boeddhisme
* [[Johannes Chrysostomus]], [[Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel|Patriarch van Constantinopel]]
* [[Clovis I|Clovis]], eerste Frankische koning
* [[Cyrillus van Alexandrië]], [[Grieks-orthodox patriarchaat van Alexandrië|Patriarch van Alexandrië]]
* [[Fa Xian]], Chinese boeddhistische monnik
* [[Geiserik|Geiseric]], Vandaalse koning en stichter van het Vandaalse koninkrijk in Noord-Afrika
* [[Hawaiiloa]], ontdekker van [[Hawaï (eiland)|Hawaï]]
* [[Hiëronymus van Stridon|Hiëronymus]], [[kerkvader]]
* [[Huiyuan (Jia)|Huiyuan]], Chinese boeddhist
* [[Hypatia]], filosofe
* [[Niall Noigiallach]], stichter van Ierlands grootste dynastie.
* [[Odoaker]], eerste ''barbaarse'' koning van Italië
* [[Paus Leo I]]
* [[Ricimer]], West-Romeinse generaal, politicus en leider
* [[Romulus Augustulus]], laatste keizer van het West-Romeinse Rijk
* [[Mesrop Masjtots|Sint Mesrob]], Armeense monnik
* [[Patricius|St. Patrick]], maakte de bekering van Ierland tot het christendom compleet.
* [[Socrates Scholasticus]],kerkhistoricus
* [[Sozomenus]], kerkhistoricus
* [[Theodorik de Grote]], koning van de Ostrogoten
* [[Zu Chongzhi]], Chinese astronoom en wiskundige

== Voetnoten ==
{{References}}
{{Navigatie decennia|5}}
{{Navigatie eeuwen|1}}
{{Commonscat|5th century}}

[[Categorie:5e eeuw| ]]

5e eeuw - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"