Colani: 1 versie geïmporteerd

2024-09-01T11:07:26Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Zijbalk jaren in eeuw|11|12|13}}
De '''13e eeuw''' (van de [[christelijke jaartelling]]) is de 13e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren [[1201]] tot en met [[1300]]. De 13e eeuw behoort tot het [[2e millennium]].

== Langjarige gebeurtenissen en ontwikkelingen ==
[[Bestand:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|thumb|De ''[[Magna Carta]]'' uit [[1215]]]]
;Opkomende handel
* In de 13e eeuw zijn de markten van [[Graafschap Champagne|Champagne]] de belangrijkste [[jaarmarkt]]en van Europa. De kooplieden uit de Italiaanse stadstaten ontmoeten er die van de [[Hanze der XVII steden]].
* Door de toenemende handel wordt de vraag naar waardevaste munten groter. Keizer [[Frederik II van Hohenstaufen]] van het [[Heilige Roomse Rijk]] laat in 1231 in [[Brindisi (stad)|Brindisi]] gouden munten slaan, de [[Augustalis]]. Daaropvolgend gaan de florerende republieken [[Republiek Venetië|Venetië]] en [[Florentijnse Republiek|Florence]] eveneens gouden munten slaan, maar dan in grotere aantallen. Een andere nieuwe munt met grote internationale verspreiding is de [[Groot (munt)|groot]], Italiaans Grosso, Duits Groschen, die in het Karolingische geldsysteem een halve [[Denarius|denir]] waard is.
* De [[Wissel (bankdocument)|wisselbrief]] wordt ingevoerd door Noord-Italiaanse handelaars/ondernemers. De snelle evolutie van de handel vereist namelijk een beter en veiliger betalingsmiddel en daarenboven de mogelijkheid tot opname van krediet. Dit maakt het mogelijk dat de handelaar niet meer met zijn handelswaar mee moet reizen maar alles vanuit zijn handelskantoor kan coördineren.
* De ontdekkingsreiziger [[Marco Polo (hoofdbetekenis)|Marco Polo]] brengt de wereld van het Verre) Oosten in contact met het Westen.

;Europa
* In [[koninkrijk Engeland|Engeland]] beginnen hof en adel te verengelsen. Met de [[Magna Carta]] begint de Engelse weg naar democratie en mensenrechten.
* Onder koning [[Eduard I van Engeland]] wordt het parlement uitgebreid met de lagere standen. Het [[Palace of Westminster|Paleis van Westminster]] wordt het regeringscentrum en [[Wales (hoofdbetekenis)|Wales]] wordt onderworpen. De [[heerlijkheid Ierland]] staat vanaf 1199 direct onder de Engelse kroon en krijgt in 1216 zijn eigen [[Magna Carta Hiberna]]. [[koninkrijk Schotland|Schotland]] wordt enkele malen verslagen, maar niet onder blijvende controle gebracht.
* Machthebbers gaan elkaar [[brief|brieven]] sturen in plaats van geschenken. Wel hebben zij onderdanen, vooral priesters, nodig om die te schrijven en voor te lezen.
* Op verzoek van het Engelse parlement moeten de [[Joden]] het land verlaten, ze moeten tot aan hun vertrek een [[Jodenster|gele ster]] dragen.
* De [[koninkrijk Frankrijk|Franse regering]] stelt een [[zoutaccijns]] in, later aangevuld met een bieraccijns en graanbelasting, om een staand leger te kunnen onderhouden. De belasting komt in plaats van de heffingen in tijden van oorlog.
* De [[Sturlungaöld]] is de periode dat het [[Gemenebest van IJsland]] wordt verscheurd door stammenstrijd. De clans zoeken steun bij de Noorse koning, en in [[1262]] vestigt koning [[Haakon IV van Noorwegen|Haakon de Oude]] van [[Koninkrijk Noorwegen (872-1397)|Noorwegen]] zijn soevereiniteit over het eiland.
* Het [[Tweede Bulgaarse Rijk]] bereikt zijn hoogtepunt onder de koningen [[Kaloyan van Bulgarije|Kaloyan]] en [[Ivan Asen II van Bulgarije|Ivan Asen II]].
* De [[Reconquista (Spanje)|Reconquista]] vordert naar het zuiden. In 1212 breken de Spaanse vorsten de macht van de [[Almohaden]], en in 1236 wordt [[Kalifaat Córdoba|Córdoba]] veroverd.

;Kruistochten
* De [[Albigenzische Kruistochten]] leidt tot de inlijving bij Frankrijk van het [[graafschap Toulouse]], het [[graafschap Nizza]] en andere zuidelijke staatjes. De eigen identiteit van het zuiden blijft voortleven in het [[Occitaans]].
* [[Constantinopel]] wordt in 1204 veroverd en geplunderd door de kruisvaarders van de [[Vierde Kruistocht]]. Ze stichten het [[Latijnse Keizerrijk]] en brengen het gebied weer onder het gezag van de paus. In 1261 wordt de stad veroverd door de [[Paleologen]]. Met het [[Byzantijnse Rijk]] als grote mogendheid is het echter definitief gedaan.
* De [[Duitse Orde]] groeit in de eerste helft van de eeuw via door keizer en paus toegelaten schenkingen uit tot een politieke factor van groot belang. De [[Noordelijke Kruistochten|Baltische Kruistochten]] brengen naast politieke onderwerping ook [[culturele assimilatie]] voort, in de eerste plaats natuurlijk de [[kerstening]] waarom zij (in naam) begonnen zijn, maar ook [[germanisering]]. De economische ondergeschiktheid aan de nieuwe Germaanstalige adel laat zich vatten in het woord [[horigheid]] zoals die in Midden- en West-Europa reeds bestaat.

;Midden-Oosten
* De [[Vierde Kruistocht|Vierde]], [[Vijfde Kruistocht|Vijfde]], [[Zevende Kruistocht|Zevende]], [[Achtste Kruistocht|Achtste]] en de [[Alexandrijnse Kruistocht]] worden allemaal op Egyptisch grondgebied uitgevochten, met tijdelijke overwinningen en verliezen als gevolg. Het levert uiteindelijk niets op voor de kruisvaarders: rond [[1291]] wordt het laatste grote kruisvaardersbolwerk [[Akko (stad)|Akko]] veroverd en het [[Heilig Land]] vervalt aan de strijdkrachten van de [[mammelukken]].
* Onder leiding van [[Dzjengis Khan]] veroveren de Mongolen grote delen van de islamitische wereld. [[Hulagu]]’s belegering en vernietiging van [[Bagdad]] in 1258 wordt gezien als het einde van het [[gouden tijdperk van de islamitische wereld]]. Latere Mongoolse leiders en veroveraars verwoesten nog meer steden, waarbij veel bibliotheken en [[Madrassa]]’s verloren gaan.

;Azië
* De [[Mongoolse Rijk|Mongolen]] veroveren het huidige Rusland en maken de vorstendommen schatplichtig en onderhorig.
* Mongolen veroveren onder leiding van [[Dzjengis Khan]] en zijn opvolgers Oost-Europa, Noord-Azië en China. de Mongool [[Koeblai Khan]] verenigt de drie Rijken van China en sticht de [[Yuan-dynastie]]. De verwoestingen van de Mongoolse veroveringstochten leiden tot een grote daling van de Chinese bevolking. Eind van de eeuw telt China nog slechts 60 miljoen inwoners, een halvering vergeleken met een eeuw eerder.
* De grote onrust in Japan tijdens de [[Kamakuraperiode]] versterkt bij veel mensen de noodzaak om hun heil te zoeken in het geloof. Dit komt het [[boeddhisme]] ten goede. Er ontstaan twee nieuwe stromingen: [[Jodo shu]] en [[Zen]]. Het klooster bij de berg [[Hiei (berg)|Hiei]] verkrijgt grote politieke macht.
* Het [[koninkrijk Sukhothai]], aanvankelijk een onderdeel van het grote [[Khmer-rijk]], verklaart zich in [[1238]] onafhankelijk. Deze gebeurtenis wordt doorgaans gezien als de stichting van de moderne Thaise [[natie]], hoewel rond dezelfde tijd andere Thaise koninkrijken worden gesticht, zoals [[Koninkrijk Lanna|Lanna]], [[Phayao (stad)|Phayao]] en [[Chiang Saen (plaats)|Chiang Saen]].

;Scheepvaart en handel
* Stadstaten als [[Florence (stad)|Florence]], [[Venetië (stad)|Venetië]] en [[Genua (stad)|Genua]] worden schatrijk door hun handel met de [[Levant (hoofdbetekenis)|Levant]].
* De [[Hanze]] ontwikkelt uit het [[Vikingschip]] de [[kogge]], terwijl de Portugezen de eerste [[Karveel (scheepstype)|karvelen]] bouwen voor de kustvisserij.
* Uitvinding van het magnetisch [[kompas]].

;Nederlanden
*Vijandige tegenstelling binnen het [[graafschap Vlaanderen]] tussen de Fransgezinde [[leliaards]] en de graafgezinde [[klauwaards]].
* [[cisterciënzers]] verrichten grote landontginningen en inpolderingen.
* Vier grote stormvloeden en overstromingen in vijftig jaar leiden ertoe dat er twee grote binnenzeeën in Nederland ontstaan, namelijk de [[Zuiderzee (hoofdbetekenis)|Zuiderzee]] en de [[Waddenzee]].
* Graaf [[Floris IV van Holland]] bouwt het [[Binnenhof (Den Haag)|Binnenhof]] in Den Haag, dat door zijn opvolgers wordt uitgebreid met de [[Hofkapel (Den Haag)|Hofkapel]] en de [[Ridderzaal]].

;Economie
* In de [[Kempen (streek)|Brabantse Kempen]] wordt begonnen met de [[turfwinning]].
* De [[moernering]] wordt een bloeiende industrie in de Lage Landen. Het in Zeeland en westelijk Noord-Brabant gewonnen zout kan gemakkelijk concurreren met [[steenzout]] en het vindt in de Vlaamse steden een gewillig afzetgebied.
* Op de afzetmarkten van het Brugse [[laken (textiel)|laken]], Italië, Normandië en Engeland, vindt steeds meer eigen productie plaats. De Brugse lakenwevers gaan zich daarom richten op meer verfijnde en gespecialiseerde producten voor hun exportmarkt.

;Recht
* De [[Laat (feodalisme)|laten]] worden weer helemaal vrij.
* Introductie van [[Echtscheiding|scheiding van tafel en bed]] om de onontbindbaarheid van het huwelijk te omzeilen. Het huwelijk houdt feitelijk op te bestaan, maar hertrouwen is onmogelijk.

;Stad en land
* [[Gent]] behoort tot de grootste steden van Europa en wordt bestuurd door de [[39 Gentse schepenen]], gekozen uit de [[patriciër]]sgeslachten.
* [[Drenthe]] en [[heerlijkheid Groningen|Groningen]] worden feitelijk zelfstandig na de nederlaag van de bisschop van Utrecht in de [[slag bij Ane]] in [[1227]], terwijl [[land van Vollenhove|Vollenhove]], [[Salland (hoofdbetekenis)|Salland]] en [[Twente (hoofdbetekenis)|Twente]] de bisschop overwegend trouw blijven.
* In Friesland worden diverse vaarten en [[gracht (hoofdbetekenis)|grachten]] aan elkaar verbonden. Hierdoor ontstaat een doorgaande vaarroute (die loopt van [[Stavoren]] en [[Bolsward]] tot [[Dokkum]] en [[Leeuwarden (stad)|Leeuwarden]]). Enkele van deze vaarten zijn de [[Geeuw (rivier)|Geeuw]] en de [[Sneeker Oudvaart]]. Men noemt deze lange vaart ''Magna Fossa'' (Grote Gracht).
* Formalisering van de [[Marke (bestuur)|marken]], lokale bestuurseenheden van boeren gericht op het beheer van de gemeenschappelijke gronden.
* De [[Hollandse Waard]] ontstaat na afdamming van de [[Maas (hoofdbetekenis)|Maas]] bij [[Heusden (vestingstad)|Heusden]] en [[Maasdam]], en het aanleggen van een [[ringdijk]]. In [[1283]] is de ring gesloten.

;Kunsten
* De [[romanogotiek]] vormt de overgang van de [[Romaanse bouwstijl]] naar de [[Gotiek (bouwkunst)|gotiek]]. De stijl vindt vooral toepassing in de kerkbouw. De wedloop in Noord-Frankrijk om de hoogste kathedraal te bouwen bereikt zijn uiterste grens bij de bouw van de [[kathedraal van Beauvais]]. Het koor wordt in 1272 voltooid, en heeft dan een hoogte van 47 meter (de [[kathedraal van Amiens]], tot dan toe de hoogste, heeft een hoogte van 42 meter).
* Hoogtepunt van de [[minnezang]], waarin de [[hoofse liefde]] volgens vaste patronen wordt bezongen. Een bekend voorbeeld van de
[[Hoofse roman|hoofse literatuur]] is de [[Arthurroman]].
* Het [[motet]] is een [[polyfonie|polyfone]] muzikale [[vormleer (muziek)|vorm]], die met name in [[Lage Landen|de Nederlanden]] en [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]] vanaf 1220 à 1230 zeer snel opgang maakt. Het middeleeuwse motet bestaat uit een [[clausula]] met een tekst, die het memoriseren van de [[melodie]] zou vereenvoudigen.

;Sport
* Jaarlijks houden gondeliers in [[Venetië (stad)|Venetië]] de ''regata storica'': een [[Regatta|race]] tussen [[Gondel (boot)|gondels]] op het [[Canal Grande (Venetië)|Canal Grande]] vanaf de [[Piazza San Marco]].
* Op kruistocht in Palestina raakt [[keizer Frederik II]] in de ban van de [[valkenjacht]]. Hij brengt valken en valkeniers mee terug naar Duitsland en schrijft een boek over de sport, die zich daarna snel verspreidt over de Europese hoven.
* Uit een tekst van [[Jacob van Maerlant]] wordt opgemaakt, dat in de 13e eeuw reeds [[colf]] wordt gespeeld in de Lage Landen.

;Wetenschap
* In [[1259]] wordt op een heuvel ten westen van de stad [[Maragha]] een [[sterrenwacht]] gebouwd door de astronoom [[Nasir al-Din al-Toesi]]. De sterrenwacht is hem aangeboden door de [[Hulagu]] als dank voor Toesi's hulp bij de verovering van [[Bagdad (hoofdbetekenis)|Bagdad]] ([[1258]]). De sterrenwacht, die gebouwd is als een [[Citadel (bouwwerk)|citadel]], heeft een oppervlakte van 340 x 135m. Aan de [[academie]] die ermee verbonden is, werken naast [[Perzen]] ook [[Armeniërs]], [[Georgiërs]] en [[Han-Chinezen|Chinezen]]. In de bibliotheek bevinden zich zo'n 40.000 boeken. De astronomen bepalen de [[precessie]] van de [[equinox (hoofdbetekenis)|equinoxen]] een stuk nauwkeuriger dan voorheen en komen uit op 51 [[boogseconde]]n per jaar (is 50.3 boogseconden).
* Stichting van [[middeleeuwse universiteit|universiteiten]] in Engeland, Spanje, Frankrijk en vooral Italië.
* Rond het midden van de eeuw stelt [[Vincent van Beauvais]], dominicaan en bibliothecaris van [[Lodewijk de Heilige]], een algemeen wetenschappelijke [[encyclopedie]] samen, het Speculum Maius. Het werk is verdeeld in drie delen: Speculum Naturale, Speculum Doctrinale en Speculum Historiale.
* [[Thomas van Aquino]] en [[Albertus Magnus]] vernieuwen de westerse filosofie en de natuurwetenschappen.
* De [[Kroniek van Bloemhof]] wordt geschreven door drie opvolgende abten van het gelijknamige klooster, en geeft inzicht in de geschiedenis van de [[Groninger Ommelanden]] in deze eeuw.
* Het genre van de [[rijmkroniek]] in de volkstaal ontstaat in het midden van de 13e eeuw op de kloosterscholen van [[Egmond (hoofdbetekenis)|Egmond]], [[Gent]] en [[Brugge (hoofdbetekenis)|Brugge]].

;Godsdienst
* Met de vervolging van de [[Katharen]] begint de [[Inquisitie]], het kerkelijk onderzoek tegen [[ketter]]s.
* Stichting van de [[bedelorde]]n de [[franciscanen]] en de [[dominicanen]]. Deze laatste orde verbreidt zich snel, met name in de universiteitssteden. Ook de filosofen [[Albertus Magnus]] en [[Thomas van Aquino]] treden toe. Enige predikheren reizen naar [[Mongolië]] om de khan te winnen. [[Willem van Rubroeck]] bestudeert op zijn beurt in Mongolië het [[boeddhisme]].
* Vanaf de vroege 13e eeuw zijn er [[begijn]]en, en vanaf het tweede kwart van de eeuw worden er in de lage landen [[begijnhof|begijnhoven]] gesticht, vaak van officiële zijde (bijvoorbeeld door de gezusters [[Johanna van Constantinopel|Johanna]] en [[Margaretha van Constantinopel]]). Het kerkelijk instituut staat zeer argwanend tegenover wat in de begijnhoven leeft en geleerd wordt en tegen hun bestaan zelf, waarmee vooral vrouwen zich buiten de kloosters houden, en derhalve aan de controle ontsnappen.
* Begin 13e eeuw ontstaat de huidige hoofdstukindeling van de Bijbel, die aan [[Stephen Langton]], de latere aartsbisschop van Canterbury wordt toegeschreven. Midden 13e eeuw vervaardigen [[Dominicanen]] te Parijs onder leiding van [[Hugo van Saint Cher]] verschillende deelconcordanties die uiteindelijk resulteren in de eerste min of meer volledige [[Concordantie|Bijbelconcordantie]].
* [[Sacramentsdag]] wordt vanaf de late middeleeuwen een populaire feestdag, te beginnen in het [[bisdom Luik]] vanaf circa 1246, waar [[Juliana van Cornillon]] zich heeft beijverd voor de verering van het Heilig Sacrament. Vanaf 1252 blijkt het in diverse (West-) Duitse gebieden reeds een verplichte feestdag te zijn.
* Het gebruik ontstaat om steden, gilden enzovoort een [[schutspatroon]] te geven. Kinderen krijgen in plaats van de Germaanse [[Voornaam|voornamen]] van hun voorouders een naam uit de [[Heiligenkalender]].
* Na het overlijden van zijn vader [[Celaleddin]] vestigt [[Jalal ad-Din Rumi]] zich in [[1240]] definitief in [[Konya (stad)|Konya]]. Hier sticht hij een [[soefi]]-orde van religieuze dansers, waarbij hij elementen uit de [[islam (hoofdbetekenis)|islam]], het [[christendom]] en het [[boeddhisme]] verenigt. Rumi's klooster heeft een grote aantrekkingskracht op vele van zijn volgelingen. Een van de belangrijkste regels volgens het leven van de [[derwisj]]en is de [[sema]]. Tijdens deze rituele dans draaien de monniken, gekleed in de karakteristieke gewaden en taps toelopende [[fez (hoofddeksel)|fez]] (hoed), steeds sneller in het rond, waardoor zij in extase raken en zo hun ziel met het allerhoogste kunnen verenigen.
* De [[Zohar]] is een verzameling [[Commentaar (religie)|commentaren]] op de [[Thora]] en wordt veelal beschouwd als het belangrijkste werk van de [[jodendom|joodse]] [[mystiek]], de zogeheten [[Kabbala (hoofdbetekenis)|kabbalistiek]]. Het bevat een discussie over de natuur van [[God (jodendom)|God]], de oorsprong en de structuur van het universum, de natuur van de [[ziel (filosofie)|ziel]], [[Zonde (religie)|zonde]], vergeving, goed en kwaad en gerelateerde onderwerpen.
* De [[Servisch-Orthodoxe Kerk]] wordt [[autocefaal]].

;Recht en bestuur
* Verschijnen van de [[Saksenspiegel]], een rechtsboek met de optekening van het [[gewoonterecht]] in de volkstaal. Het boek krijgt groot gezag in de rechtspraak, ook buiten de Saksenlanden.
* Bij de handhaving van het [[gewoonterecht]] ontstaat het onderzoeksmiddel van de [[turbe]]. De [[vierschaar]] vraagt aan tien wijzen hoe de omstreden regel van oudsher heeft geluid.
* Vele plaatsen krijgen in deze eeuw [[stadsrechten]]. Ze mogen zich ommuren, markt houden en een eigen rechtstelsel aannemen.
* Groningen en Friesland hebben eigen rechtstelsels, met de grote hereboeren als roulerende rechters. Deze heren bouwen zich een [[steenhuis]] (Groningen) of [[Stins|stinze]] (Friesland), vanwaaruit ze zich zo nodig kunnen verdedigen.
* In het [[graafschap Holland]] ontstaan de eerste [[waterschap]]pen met door de graaf goedgekeurde reglementen. Grondbezitters zijn verplicht bij te dragen aan het onderhoud van dijken.

;Militair
* Stokwapens worden opgenomen in de algemene bewapening der [[infanterie|voetsoldaten]]. Onder stokwapens worden de op lange houten stokken of schachten gemonteerde wapens verstaan, die hoofdzakelijk om te houwen worden gebruikt. Maar steken kan men er ook mee. Het bekendste stokwapen is de [[hellebaard]].
* Bekende slag- en stootwapens zijn de [[Goedendag (wapen)|goedendag]], de [[Morgenster (wapen)|morgenster]] en de [[strijdvlegel]].

;Innovatie
*Het [[baksteen|steenbakken]] wordt weer opgepakt door kloostermonniken. De eerste vermeldingen van bakstenen verwijzen naar [[Veurne]] (Ter Duinen in [[1215]]), [[Lissewege]] ([[Ter Doest]] in [[1225]]), [[Hemiksem]] ([[Sint-Bernardusabdij (Hemiksem)|Sint-Bernardusabdij]] in [[1246]]). Men sprak dan al gauw van ‘kloosterstenen’ of ‘[[kloostermop]]pen’.

== Andere belangrijke personen van de 13e eeuw ==
* [[Dante Alighieri]]
* [[Dzjengis Khan]]
* [[Thomas van Aquino]]

{{Navigatie decennia|13}}
{{Navigatie eeuwen|2}}
{{Commonscat|13th century}}

[[Categorie:13e eeuw| ]]

13e eeuw - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd