Colani: Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"

2024-11-17T06:14:39Z

Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"

Nieuwe pagina

{{Zijbalk jaren in eeuw|10|11|12}}
De '''12e eeuw''' (van de [[christelijke jaartelling]]) is de 12e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren [[1101]] tot en met [[1200]]. De 12e eeuw behoort tot het [[2e millennium]].

== Langjarige gebeurtenissen en ontwikkelingen van de 12e eeuw ==
[[Hoge middeleeuwen]]
;Verkeer tussen oosten en westen
* Opkomst van de [[republiek Venetië]] en de [[republiek Genua]].
* Voor het eerst worden [[specerijenhandel|specerijen]] geïmporteerd, geleverd door [[Arabische wereld|Arabische]] handelaren.
* De [[jaarmarkten van Champagne]] groeien uit tot de economische draaischijf tussen de twee welvarendste delen van Europa, het noorden van Italië en [[graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]]. De handel bestaat onder meer uit [[Laken (textiel)|laken]] uit Vlaanderen, [[bont (huid)|bont]] uit Scandinavië, [[leer (stof)|leer]] uit Spanje en via Italië specerijen en [[zijde (textiel)|zijde]] uit het oosten. Het belang van de markten ligt echter vooral in de geld- en kredietmarkt die met name door Italiaanse handelaren wordt beoefend.
* De Arabische handelaren brengen eeuwenoude werken mee van Perzische en Arabische wetenschappers. Ze worden vertaald in het Latijn en geven een sterke impuls aan de wetenschapsbeoefening in het Westen. Ook via Spanje bereiken ze Europa.

;Godsdienst en levensbeschouwing
[[Bestand:Bernard van Clairvaux.png|thumb|[[Bernard van Clairvaux]]]]
* Opkomst van de [[cisterciënzers]]. De bouw van de grote [[Abdij van Cîteaux|abdijkerk van Cîteaux]] duurt van 1140 tot 1193. [[Bernard van Clairvaux]] stelt de 'eenvoud ter navolging van Christus' tegenover de 'pracht ter ere van God' in de [[Abdij van Cluny]], een benedictijnenabdij. Met zijn [[mystiek]]e geloofsbeleving raakt hij in conflict met [[Pierre Abélard]], die het geloof vanuit de [[rede]] benadert.
* [[Petrus Waldo]] geeft zijn bezit aan de armen en gaat prediken. Het [[evangelie]] laat hij vertalen in het [[Occitaans]], de taal van Zuid-Frankrijk, waardoor het ook voor de gewone mensen goed te begrijpen is. Petrus en zijn [[Waldenzen|volgelingen]] trekken rond om hun kennis van de Bijbel te verspreiden. Zij brengen daarbij kritiek uit op de levenswijze van de rijke geestelijken.
* In de twaalfde eeuw komen verscheidene pelgrims onder leiding van [[Berthold van Calabrië]] en [[Albertus van Jeruzalem]] samen 'nabij de bron van [[Elia (profeet)|Elia]]' om als [[Heremiet (monnik)|heremieten]] te leven. Tussen de kluizenaarscellen wordt een kapel ter ere van [[Maria (moeder Jezus)|Maria]] gebouwd. Vanaf dat moment noemen de heremieten zichzelf 'Broeders van de heilige Maria van de Berg Karmel'. Ze worden daarom [[Karmelieten]] genoemd.
* De [[Maronieten]] sluiten zich aan bij de [[Rooms-Katholieke kerk]].
* Een belangrijk praktisch gevolg van het [[decreet van Gratianus]] (1140) is, dat het [[Woekeraar|woekerverbod]] uit de vroege kerk algemeen van kracht wordt. Het [[Derde Lateraans Concilie]] (1179) verbiedt het uitlenen van geld tegen rente. Een uitzondering wordt gemaakt voor joden en [[Lombarden (bankiers)|Lombarden]].

;Europa
* De westkant van [[koninkrijk Frankrijk|Frankrijk]] wordt beheerst door het [[huis Anjou]]. Vanaf het midden van de eeuw regeert een tak uit dit geslacht, het [[huis Plantagenet]], [[koninkrijk Engeland]].
* In Italië ontstaat belangstelling voor het [[Romeins Recht]], dat op de eerste universiteiten wordt bestudeerd. In Engeland stuurt [[Hendrik II van Engeland|koning Hendrik II]] de leden van zijn Raad het land door om recht te spreken. Zo begint een proces van unificatie van [[gewoonterecht]] dat de naam [[Common Law]] zal krijgen.
* Het [[feodale]] recht van [[molendwang]] ontstaat in West-Europa met het doel een deel - bijvoorbeeld een tiende - van het graan als belasting te kunnen innen.
* Nederlandse (en Vlaamse) immigranten vestigen zich in een aantal gebieden in Noord- en Centraal-Duitsland, waaronder in de Wezer- en Elbedelta's, in Oost-Holstein en vooral in Brandenburg ([[Fläming]]).
* Koning [[Géza II van Hongarije]] roept kolonisten uit de Duitse landen naar zijn rijk om de [[koninkrijk Hongarije (1000-1526)|Hongaarse]] grenzen te verdedigen. De [[Zevenburger Saksen]] leggen vele tientallen versterkte dorpen en steden aan.
* Bendes Normandische huurlingen worden naar [[Ierland (eiland)|Ierland]] uitgenodigd als hulp bij interne conflicten, en de Normandiër [[Richard de Clare (2e graaf van Pembroke)|'Strongbow']] (Sterkeboog) maakt hiervan gebruik om meteen maar Ierland te veroveren. Wat een reactie vanuit Engeland ontlokt ([[Hendrik II van Engeland|Henry II]], de opvolger op de troon ziet zo'n concentratie van Normandische edelen buiten zijn controle vlak bij de kusten van zijn rijk niet zitten), en bijgevolg de ontscheping van een Normandisch leger, om uiteindelijk Ierland in te lijven bij Engeland als wingewest, overigens zonder weerstand.
* Scandinavië gaat na het einde van het Vikingtijdperk over naar een [[Feodaliteit|feodale samenleving]].

;Kruistochten
* In de lente van 1147 geeft de paus zijn goedkeuring voor de kruistocht op het [[Iberisch Schiereiland]]. Tevens geeft hij [[Alfons VII van Castilië]] toestemming om zijn campagnes tegen de [[Moren]] als onderdeel van de [[Tweede Kruistocht]] te beschouwen.
* De [[Beleg van Edessa|Val van Edessa]] in 1144 leidt tot een oproep voor een nieuwe [[kruistocht]] door [[paus Eugenius III]] in 1145 en 1146.
* Er worden geestelijke ridderorden opgericht ter bescherming van de [[Kruisvaarders]]. De twee grootste zijn die van de [[Tempeliers]] en de [[Orde van Malta|Maltezer Ridders]].
* In [[1187]] vindt de [[Slag bij Hittin]] plaats tegen de [[kruisvaardersstaten]] en wordt [[Jeruzalem]] door [[Saladin]] veroverd.

;Lage landen
* Vooral in de [[Haspengouw (gouw)|Haspengouw]] wordt het [[drieslagstelsel]] ingevoerd.
* Het [[graafschap Leuven]] overvleugelt de andere graafschappen in de [[Brabantgouw]]. De graven van Leuven worden ook [[Hertogdom Neder-Lotharingen|hertog van Neder-Lotharingen]], en in 1183 of 84 wordt Brabant zelf een [[hertogdom Brabant|hertogdom]].
* De Vlaamse graven [[Diederik van de Elzas]] en zijn zoon [[Filips van de Elzas]] regeren met de steun van de steden, die ze [[stadsrechten]] geven. Vlaanderen komt tot welvaart. Een reeks van havensteden wordt aangelegd: [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]], [[Mardijk]], [[Duinkerke]], [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]], [[Damme (België)|Damme]] en [[Biervliet]].
* De Gentenaren richten een [[Hanze]] op voor de handel op het Rijnland en in [[Sint-Omaars]] wordt een [[Hanze]] opgericht die handel op Engeland en Frankrijk beoogt.
* Na een hoop strubbelingen en problemen met overstromingen, vooral in Utrecht en Leiden, wordt de Oude Rijn in 1122 bij [[Wijk bij Duurstede]] afgedamd. De aftakking die eerst als [[Lek (rivier)|Lek]] begon, wordt de hoofdstroom van de rivier. Sindsdien treedt de [[Oude Rijn (Harmelen-Noordzee)|Oude Rijn]] niet meer buiten zijn oevers.

* Het afdammen van de [[Kromme Rijn]] en het bedijken van de [[Nederrijn]] en [[Lek (rivier)|Lek]] maakte veengebieden rondom de stad [[Utrecht (stad)|Utrecht]] geschikt voor landbouw. Het kanaal de [[Vaartsche Rijn]] wordt gegraven om de handelsverbinding van Utrecht met de Rijn te handhaven.
* Na het dichtslibben van de [[Rijnmond]] bij [[Katwijk (Zuid-Holland)|Katwijk]] wordt gezocht naar alternatieve [[afwatering]]smogelijkheden. Deze worden gevonden door afwateringen naar het noorden te graven, waaronder de [[Heimanswetering]], de [[Does]] en de [[Zijl (Zuid-Holland)|Zijl]], zodat het water uit de veengebieden in de omgeving van [[Leiden]] naar het noorden, via het Leidsche Meer en het Oude [[Haarlemmermeer]] kan worden afgevoerd.
* Het Flevomeer of Almere ontwikkelt zich tot [[Zuiderzee]].

;Midden-Oosten en Noord-Afrika
* De [[Assassijnen]], een subversieve, terroristische beweging, verzetten zich niet alleen met geweld en verraad tegen de [[Kruistocht|kruisvaarders]] in Palestina maar ook tegen vele islamitische heersers.
* In [[1172]] verslaat Saladin de laatste kalief van de [[Fatimiden]]. De Fatimiden zijn [[isma'iliten]], een tak van het [[sjiisme]]. Saladin bekeert de Egyptenaren om, opnieuw, [[soennitisch]] te worden. In tegenstelling tot de Fatimiden, erkent Saladin de autoriteit van de Abbasidische kalief in Bagdad.
* Vestiging van de dynastie der [[Almohaden]] in de [[Mahreb]].

;Innovatie
* Herintroductie van de eerder door de Romeinen toegepaste [[baksteen]] door de [[Kloosters in Friesland|Friese kloosterorden]], die contact hebben met het verre [[Italië]] waar de baksteentechniek bewaard is gebleven. De [[zeeklei]] die in Friesland gebruikt wordt als grondstof vereist echter een ander bakprocedé. Zo ontstaat de [[kloostermop]].
* De Chinese kennis van het [[aardmagnetisch veld]] komt via de [[Mongoolse Rijk|Mongolen]] en via de handelsroutes van de Arabieren in Europa terecht, waar de eerste moderne [[kompas]]sen worden gebouwd.
* Uitvinding van [[rooksignalen]].
* Eerste gebruik van [[postduiven]].
* De [[Waterrad|watermolen]] verbreidt zich over Midden-Europa
* Er is sprake van hoptuinen voor het gebruik van [[Hop (plant)|hop]] in bier in Noord-Duitsland. Bier gebrouwen met hop en de juiste technieken blijft veel langer goed in een land van vele oorlogen en graanschaarste: men heeft veel minder [[graan]] nodig om een drinkbaar en goed houdbaar bier te maken.

;Kunsten
* Tijdperk van de [[Gotiek (bouwkunst)|vroeggotiek]] in de kerkbouw. Het koor wordt voorzien van een serie [[straalkapel]]len waarbij de tussenliggende muren kunnen worden weggelaten door de toepassing van [[kruisribgewelf]], [[spitsboog]] en pilaren. Hiervoor wordt de [[luchtboog]] verder ontwikkeld. Zo ontstaat een sterke constructie die een grotere verticaliteit toelaat.
* Bloei van de [[Maaslandse kunst]].
* [[Hendrik van Veldeke]]s Eneas is de eerste [[hoofse roman]] in een Germaanse taal.
* De epische verhalen van het [[chanson de geste]] worden door [[Jongleur (joculator)|jongleurs]] of [[Speelman|speelmannen]]
voorgedragen, onder begeleiding van muziek en mogelijk ook toneelspel. Terwijl nagenoeg alle elitaire werken nog in het Latijn gesteld zijn, worden de liederen van het ''chanson de geste'' in het [[Oudfrans]], [[Occitaans]] en later in andere Europese volkstalen (zoals het [[Middelnederlands]]) gezongen.

;Wetenschap
* De [[Nestorkroniek]] vertelt in Kerkslavisch en vanuit christelijk gezichtspunt de geschiedenis van het [[Kievse Rijk]] en de aangrenzende Russische landen.
* De Spaans-Marokkaanse denker [[Averroes]] bestudeert en becommentarieert het werk van [[Aristoteles]].
* De Indiase wiskundige [[Bhāskara II]] levert het bewijs voor de [[Stelling van Pythagoras]].
* De [[School van Chartres|kathedraalschool van Chartres]] slaagt erin grote geleerden aan te trekken. Hieronder zijn [[Bernard van Chartres]], [[Thierry van Chartres]], [[Willem van Conches]] en de Engelsman [[Johannes van Salisbury]]. Deze mannen vormen de voorhoede van de intense intellectuele heroverweging die culmineert in wat nu bekendstaat als de [[renaissance van de 12e eeuw]].
* Er worden veel teksten uit het [[Arabisch]] vertaald naar het Latijn, waardoor veel nieuwe kennis over bijvoorbeeld klassieke auteurs zoals [[Aristoteles]], [[astrologie]], [[alchemie]] en [[Middeleeuwse magie|magie]] beschikbaar is voor Europa.
* Een aantal kathedraalscholen worden verzelfstandigd tot [[universiteit]]en, zoals [[Universiteit van Bologna|Bologna]], [[Universiteit van Salamanca|Salamanca]], [[Universiteit van Oxford|Oxford]] en de [[Universiteit van Parijs|Sorbonne]].
* Het [[Ius commune|Romeins burgerlijk recht]] wordt weer opgepakt door [[Irnerius|Irnerius van Bologna]] en zijn [[Universiteit van Bologna|Glossatorenschool]].
* Onder invloed van de Arabische geneeskunde op Sicilië verschijnen in [[Salerno (stad)|Salerno]] drie werken over [[Gynaecologie|gynaecologische]] onderwerpen en lichaamsverzorging: de [[Trotula]].

;Zeevaart
* [[Republiek Venetië|Venetië]] maakt door het gebruik van [[Galei (schip)|galeien]] voor de handel een bloeiperiode door.

;Amerika
* De [[Azteken]] vestigen zich in wat nu [[Mexico (land)|Mexico]] heet.

;Azië
* De [[Jurchen (volk)|Jurchen]] stichten, nadat ze de [[Noordelijke Song-dynastie]] verjaagd hebben, de [[Jin-dynastie (1115-1234)]]. Nadat ze een groot deel van het noorden van China ingenomen hebben, migreren veel Jurchen naar het gebied en nemen de [[Confucianisme|Confuciaanse]] cultuur over.
* De [[Hakka (volk)]] trekken van het midden van China naar het zuiden, waaronder [[Guangdong]].

== Belangrijke personen ==
* [[Averroes]]
* [[Hildegard van Bingen]]

{{Navigatie decennia|12}}
{{Navigatie eeuwen|2}}
{{Commonscat|12th century}}

[[Categorie:12e eeuw| ]]

12e eeuw - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"